ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ టెర్మినస్ ఎఫ్. డబ్ల్యూ. స్టీవెన్స్ రూపకల్పనతో 1878 నుంచి ముంబైలో నిర్మితమైంది, 2004లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేరింది, 2018లో 94 విక్టోరియన్ గోథిక్, ఆర్ట్ డెకో భవనాలు దాని వెంట చేరాయి

దక్షిణ ముంబైలో స్టేషన్‌గానూ సెంట్రల్ రైల్వే ప్రధాన కార్యాలయంగానూ ఉన్న ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ టెర్మినస్, మహారాష్ట్రలో, 2004 జులై 7 నుంచి యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం. రెండో ముంబై జాబితా 2018 జూన్ 30న వచ్చింది, అదే ముంబై విక్టోరియన్ గోథిక్, ఆర్ట్ డెకో సముదాయాలు: 94 చారిత్రక భవనాలు, వాటి మధ్య ఓవల్ మైదాన్ అనే బహిరంగ మైదానం. 2026 ఏప్రిల్‌లో సెంట్రల్ రైల్వే ముఖ్య ప్రజాసంబంధాల అధికారి, సబర్బన్ రైళ్లలోనూ సుదూర రైళ్లలోనూ కలిపి రోజూ 1.2 మిలియన్ల కంటే ఎక్కువ మంది ప్రయాణికులు ఈ టెర్మినస్ గుండా వెళ్తారని చెప్పారు.

ఈ భవనానికి నాలుగు పేర్లు ఉన్నాయి. నామినేషన్ ఫైల్ ప్రకారం 1990లలో దీనికి శివాజీ పేరు పెట్టారు, యునెస్కో నమోదు పత్రాల్లో కుండలీకరణాల్లో విక్టోరియా టెర్మినస్‌తో పాటు ఛత్రపతి శివాజీ టెర్మినస్ అని ఉంటుంది. బిజినెస్ స్టాండర్డ్ ప్రచురించిన 2017 మే 8 నాటి ఐఏఎన్ఎస్ వార్తా కథనం ప్రకారం, ఆ ఏడాదే “గొప్ప మరాఠా యోధ రాజు” గౌరవార్థం మహారాజ్ అనే పదం చేరింది; tuput ఆ రాజు గురించి శివాజీ మహారాజ్ వ్యాసంలో వివరించింది. బోరి బందర్, విక్టోరియా టెర్మినస్, ఛత్రపతి శివాజీ టెర్మినస్ తర్వాత ఇది నాలుగో పేరు అని ఆ కథనం లెక్కిస్తోంది.

బోరి బందర్‌లో ఒక షెడ్, తర్వాత ఒక ప్రధాన కార్యాలయం

భారతదేశ నెట్‌వర్క్‌గా ఎదిగిన రైల్వే ఈ స్థలంలోనే మొదలైంది. 2003 జనవరిలో భారత్ యునెస్కోకు పంపిన నామినేషన్ ఫైల్ ప్రకారం, 1853 ఏప్రిల్ 16న బోరి బందర్ నుంచి థానా (ఇప్పటి థానే)కు ఒక రైలు బయలుదేరి 21 మైళ్లు ప్రయాణించింది. అప్పట్లో స్టేషన్ ఒక చిన్న షెడ్. కొత్త టెర్మినస్ ఉన్న చోట ముంబాదేవి ఆలయం ఉండేదని, ముంబైకి ఆ పేరు వచ్చిన దేవత ఆమేనని, ఆ ఆలయాన్ని ఇప్పుడున్న స్థలానికి మార్చారని ఫైల్ చెబుతోంది.

బ్రిటిష్ వాస్తుశిల్పి ఎఫ్. డబ్ల్యూ. స్టీవెన్స్ (1848 నుంచి 1900 వరకు జీవించారు) 1876 జూన్‌లో తొలి ప్రణాళికలు గీశారని, చరిత్రకారుడు క్రిస్టోఫర్ లండన్‌ను ఉటంకిస్తూ ఫైల్ చెబుతోంది. 1877లో ప్రభుత్వం ఆయనను గ్రేట్ ఇండియన్ పెనిన్సులా రైల్వేకు అప్పగించింది, 1878లో ఆయన పది నెలలు యూరప్‌లో అత్యాధునిక రైల్వే టెర్మినస్‌లను అధ్యయనం చేసి పూర్తి ప్రణాళికలతో తిరిగి వచ్చారు. నిర్మాణం 1878లో మొదలై పదేళ్లు సాగింది. ఫైల్‌లో ఉటంకించిన ఒక చారిత్రక వృత్తాంతం కార్యాలయాల ఖర్చును రూ. 16,35,562 అని, స్టేషన్ ఖర్చును రూ. 10,40,248 అని పేర్కొంది.

ముగింపు తేదీకి రికార్డులు ఒకటికంటే ఎక్కువ తేదీలు ఇస్తున్నాయి. 1878 నుంచి పదేళ్లు పట్టిందని యునెస్కో సారాంశం చెబుతోంది. అదే ఫైల్ మరోచోట 1887లో పూర్తయిందని చెబుతూ, 1888 అని చెప్పే పాత వృత్తాంతాన్ని ఉటంకిస్తోంది, అలాగే కొంత భాగం 1882 జనవరి 1న రాకపోకలకు తెరుచుకుందని కూడా చెబుతోంది. క్వీన్ విక్టోరియా స్వర్ణోత్సవం సందర్భంగా 1887లో జూబ్లీ డేనాడు భవనాన్ని అధికారికంగా ప్రారంభించారని కూడా ఫైల్ చెబుతోంది. 1929లో దాని పక్కనే ప్రధాన మార్గపు రైళ్ల కోసం ఒక స్టేషన్‌ను చేర్చారు.

2004లో యునెస్కో, ఐకోమోస్ రాసినవి

2004 నమోదును రెండు ప్రమాణాలు నిలబెట్టాయి. (ii) ప్రమాణం కింద “విక్టోరియన్ ఇటాలియన్ గోథిక్ రివైవల్ వాస్తుశిల్పం నుంచి, భారతీయ సంప్రదాయ భవనాల నుంచి ప్రభావాల ముఖ్యమైన మార్పిడి”ని ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ గుర్తించింది. (iv) ప్రమాణం కింద, ఆధునికమైన నిర్మాణ, సాంకేతిక పరిష్కారాలతో ఈ టెర్మినస్‌ను “బ్రిటిష్ కామన్వెల్త్‌లో 19వ శతాబ్దం చివరి రైల్వే వాస్తుశిల్పానికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ” అని పేర్కొంది. భారత్ ఫైల్ ఆరు సాంస్కృతిక ప్రమాణాలన్నింటి కింద వాదించింది. సాంస్కృతిక ప్రదేశాలపై కమిటీ నిపుణ సలహాదారైన ఐకోమోస్ రెండింటిని సిఫార్సు చేసింది.

1998లో ఐకోమోస్ మొదటిసారి ఈ టెర్మినస్‌ను సమీక్షించి, సరైన పరిరక్షణ కార్యక్రమాన్ని, ప్రపంచవ్యాప్త రైల్వే టెర్మినస్‌లతో పోలికను కోరింది. 1999లో, 2003 సెప్టెంబర్‌లో నిపుణుల బృందాలను పంపి, 2004 మార్చిలో నమోదును సిఫార్సు చేసింది. దాని నివేదిక ప్రకారం, లండన్‌లోని జి. జి. స్కాట్ రూపొందించిన సెయింట్ పాన్‌క్రాస్ స్టేషన్ రూపకల్పనకు అత్యంత దగ్గరి సూచన, కానీ విక్టోరియా టెర్మినస్‌కు తనదైన స్వభావం ఉంది, అది రాతి గుమ్మటంలోనూ, రంగు రాయి, టైల్, పాలరాయి, రంగు గాజుతో చేసిన అలంకరణలోనూ కనిపిస్తుంది. పూర్తయినప్పుడు ఇది బ్రిటిష్ కామన్వెల్త్‌లోనే అత్యంత గొప్ప గోథిక్ రివైవల్ భవనంగా పరిగణించబడిందని ఐకోమోస్ చెబుతోంది.

అష్టభుజాకారంలో, పక్కటెముకల వంటి నిర్మాణంతో ఉన్న గుమ్మటానికి ఒకదానిలో ఒకటి అమరే పక్కటెముకలు ఉన్నాయని, వాటిని సెంటరింగ్ లేకుండా నిర్మించారని ఫైల్ చెబుతోంది; సెంటరింగ్ అంటే వంపును లేదా గుమ్మటాన్ని కట్టేటప్పుడు సాధారణంగా దాన్ని పట్టి ఉంచే తాత్కాలిక చెక్క చట్రం. పైన 16 అడుగుల 6 అంగుళాల (సుమారు 5 మీటర్ల) ఎత్తున్న ప్రగతి దేవత విగ్రహం ఉంది, ఆమె కుడిచేతిలో దివిటీ, ఎడమచేతిలో చువ్వలున్న చక్రం ఉన్నాయి.

శిల్పులు, రాయి

1886 అక్టోబర్ 23 నాటి ది బిల్డర్ పత్రికలోని ఒక వర్ణనను ఫైల్ పునరుత్పత్తి చేసింది; అలంకరణ, శిల్పపనిని యూరోపియన్ పర్యవేక్షణలో భారతీయ కార్మికులు చేశారని అది చెబుతోంది. బొంబాయి స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్ట్ విద్యార్థులు, దాని సూపరింటెండెంట్ జాన్ గ్రిఫిత్స్ ఆధ్వర్యంలో, స్థానిక పూలు, మొక్కలు, జంతువుల నుంచి తీసుకున్న ఆకుల నమూనాలను తయారుచేశారు, స్కూల్ లోహ విభాగం ఇనుప పనిని అందించింది. సాధారణ కాంట్రాక్టర్లు బుర్జోర్జెస్ రుస్తుంజీ, మైస్త్రీ అండ్ కో; ఫైల్‌లోని స్పెల్లింగ్ ప్రకారం, ప్రజాపనుల శాఖకు చెందిన సీతారాం ఖండేరావు, మహదేవరావు జనార్దన్ సహాయ ఇంజినీర్‌గా, పర్యవేక్షకుడిగా ఉన్నారు. పాల్గొన్న భారతీయ శిల్పుల్లో చాలామందికి లాక్‌వుడ్ కిప్లింగ్ శిక్షణ ఇచ్చారని ఫైల్ చేరుస్తోంది.

ప్రధాన నిర్మాణం భారతీయ ఇసుకరాయి, సున్నపురాయితో ఏర్పడిందని, ముఖ్య అలంకరణకు ఇటాలియన్ పాలరాయి వాడారని ఐకోమోస్ పేర్కొంది. నామినేషన్ ఫైల్ ప్రకారం శిల్పం పోర్బందర్ సున్నపురాయితో చేసినది; బ్రిటన్‌కు సింహం, భారత్‌కు పులి అనే విగ్రహాలు, ద్వార స్తంభాలపై ఉన్నవి, అందులో ఉన్నాయి. పాత టికెట్ హాలు, స్టార్ ఛాంబర్, 2004లో ఇంకా టికెట్ కార్యాలయంగానే ఉందని ఐకోమోస్ గమనించింది.

ఎంతమంది దీన్ని ఉపయోగిస్తున్నారు

స్టేషన్‌ను ఊహించినప్పుడు ఆరు రైళ్లు నడిచేవని, ఇప్పుడు సుమారు 1,050 రైళ్లు దాని గుండా నడుస్తూ “రోజూ సుమారు 3 నుంచి 3.5 మిలియన్ల మందిని” తీసుకెళ్తున్నాయని 2003 ఫైల్ చెబుతోంది. ఐకోమోస్ 2004 నివేదిక ఆరు సబర్బన్, పది అవుట్‌స్టేషన్ ట్రాకులను లెక్కించింది, అంతకుముందు నాలుగు ఉండేవి. 2022 సెప్టెంబర్ 20న ఫ్రీ ప్రెస్ జర్నల్ రోజుకు దాదాపు 1,000 రైళ్లు, రోజువారీ రాకపోకలు సుమారు 5 లక్షలు అని నివేదించింది. 2026 ఏప్రిల్‌లో సెంట్రల్ రైల్వే ముఖ్య ప్రజాసంబంధాల అధికారి ఇది 1.2 మిలియన్ల కంటే ఎక్కువ అని చెప్పారు. లెక్కను ఎలా తీశారో ఈ మూడింటిలో ఏదీ చెప్పదు.

2018 ఆగస్టులో స్వచ్ఛ్ భారత్ మిషన్ కింద అభివృద్ధి కోసం ఎంపికైన పది ప్రదేశాల్లో ఒకటైన ఈ భవనానికి రూ. 51 కోట్ల పునరుద్ధరణ జరుగుతోందని పీటీఐ నివేదించింది. ఎస్‌బీఐ ఫౌండేషన్ రూ. 10 కోట్లు ఇస్తామని ప్రకటించిందని, ఇంటాక్ సలహాదారుగా ఉందని, రాతి శిల్పులు పని చేస్తున్నారని సెంట్రల్ రైల్వే ముఖ్య అధికార ప్రతినిధి చెప్పారు.

స్టేషన్ ప్రాంత పునరాభివృద్ధికి అప్పటి నుంచి టెండర్లు పిలిచారు. ముంబై వారసత్వ కమిటీ దానికి ఆమోదం తెలిపిందని 2022 మార్చి 14న ఫ్రీ ప్రెస్ జర్నల్ నివేదించింది. కేంద్రం అంచనా సుమారు రూ. 1,800 కోట్లు అని పత్రిక నివేదించగా, అహ్లూవాలియా కాంట్రాక్ట్స్ రూ. 2,450 కోట్లతో అత్యల్ప బిడ్డర్ అని 2023 ఏప్రిల్ 12న బిజినెస్ స్టాండర్డ్ నివేదించింది. రైల్ ల్యాండ్ డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ కాంట్రాక్టు ఇచ్చిందని నియంత్రణ సంస్థకు సమర్పించిన ఒక ఫైలింగ్ చూపిందని 2023 ఏప్రిల్ 29న ఫ్రీ ప్రెస్ జర్నల్ నివేదించింది. బిజినెస్ స్టాండర్డ్ ప్రకారం, ప్రణాళికలో రాక, బయలుదేరే టెర్మినళ్లు వేరు చేయబడతాయి, రైల్వే కార్యాలయాలు వారసత్వ ప్రాంతం నుంచి తరలిపోతాయి, స్టేషన్ మెట్రో లైన్ 3తో అనుసంధానమవుతుంది; ఈ లైన్ భారతదేశ మెట్రో వ్యవస్థల వ్యాసంలో వివరించిన నెట్‌వర్క్‌లో భాగం. వారసత్వ భవనానికి అడ్డు రాకుండా పని ప్రణాళిక వేశారని కేంద్ర రైల్వే మంత్రి చెప్పారు.

రెండు జాబితాలు, మధ్యలో ఒక ఉద్యానవనం

2018 జాబితాను వేరే భవనాల సమూహం ఏర్పరుస్తుంది. ముంబైలోని మరో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశమైన నౌకాశ్రయంలోని ఎలిఫెంటా గుహలు గురించి విడిగా వ్యాసం ఉంది. మనామాలో 2018 జూన్ 30న సమావేశమైన యునెస్కో కమిటీ దీన్ని (ii), (iv) ప్రమాణాల కింద నమోదు చేసి, ముంబై విక్టోరియన్ గోథిక్, ఆర్ట్ డెకో సముదాయాలు అని పేరు మార్చింది; భారత్ ఈ మార్పును అంగీకరించింది. ఐకోమోస్ కొలత ప్రకారం ఆస్తి 66.34 హెక్టార్లు, బఫర్ జోన్ 378.78 హెక్టార్లు: 94 చారిత్రక భవనాలు, ఓవల్ మైదాన్. ఓవల్‌కు తూర్పు వైపున విక్టోరియన్ గోథిక్ ప్రభుత్వ భవనాలు, పడమర వైపున ఆర్ట్ డెకో భవనాలు ఉన్నాయి; ఆర్ట్ డెకో వరుస మెరైన్ డ్రైవ్ వెంట కొనసాగుతుంది.

టెర్మినస్ ప్రత్యేక ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం, ఆ 94లో ఒకటి కాదు. ఫోర్ట్ ప్రిసింక్ట్ ఉత్తర అంచున టెర్మినస్‌ను, క్రాఫోర్డ్ మార్కెట్‌ను కలుపుకుంటుందని, రెండు ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలకూ బఫర్ జోన్‌గా పనిచేస్తుందని ఐకోమోస్ చెబుతోంది.

విక్టోరియన్ సమూహానికి తేదీల్లో తేడాలు ఉన్నాయి. కమిటీ పాఠం 1880లు అంటుంది, ఐకోమోస్ చరిత్ర ఓవల్ తూర్పు అంచున ఉన్న భవనాలను 1870లలో ఉంచుతుంది, పత్రికా సమాచార కార్యాలయం జాబితా పాత సచివాలయం (1857 నుంచి 1874) నుంచి బొంబాయి హైకోర్టు (1878) మీదుగా ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ కాలేజీ (1888) వరకు సాగుతుంది. ఐకోమోస్ ప్రకారం అవి డెక్కన్ బసాల్ట్‌తో కట్టబడ్డాయి, శిల్పాలు పోర్బందర్ సున్నపురాయితో చేసినవి. వాటికి గోథిక్ బురుజులు, శిఖరాలు, కోణాల వంపులు, గార్గాయిల్స్ ఉన్నాయి, వాటితో పాటు భారతీయ వాలు పెంకుల పైకప్పులు, చెక్కిన బాల్కనీలు, వరండాలు ఉన్నాయి. రాజాబాయి క్లాక్ టవర్‌ను కమిటీ ఆ సముదాయపు “దృశ్య శిఖరం” అని పిలుస్తోంది.

సముద్రం నుంచి గెల్చుకున్న నేలపై రీన్‌ఫోర్స్డ్ కాంక్రీట్

ఆర్ట్ డెకో వైపు బ్యాక్‌బే రిక్లమేషన్‌కు చెందినది, అంటే 20వ శతాబ్దం ఆరంభంలో సముద్రం నుంచి గెల్చుకున్న నేల. ఓవల్, చర్చ్‌గేట్‌కు ఎదురుగా ఉన్న భవనాల వరుస 1930ల ఆరంభంలో లేచిందని, భారతదేశంలో మొదటి ఆర్ట్ డెకో భవనాలు అవేనని, మెరైన్ డ్రైవ్ వరుస 1940లలో వచ్చిందని ఐకోమోస్ చెబుతోంది. అవి రీన్‌ఫోర్స్డ్ కాంక్రీట్‌తో కట్టారు, లీజుల ప్రకారం ప్రతి భవనం చుట్టూ 20 అడుగుల ఖాళీ స్థలం తప్పనిసరి, చాలా భవనాలు ఐదు లేదా ఆరు అంతస్తులవి. ఐకోమోస్ ఒక భాగంలో రిక్లెయిమ్ చేసిన ప్రాంతాన్ని 553 ఎకరాలని, మరో భాగంలో 552 అని ఇస్తోంది. నిర్మాణానికి అందుబాటులోకి వచ్చిన భాగాన్ని ఆర్ట్ డెకో ముంబై ట్రస్ట్ రచయితలు 439.6 ఎకరాలుగా ఇచ్చారు.

ఆర్ట్ డెకో సినిమా హాళ్లు, అపార్ట్‌మెంట్ భవనాలు భారతీయ రూపకల్పనను ఆర్ట్ డెకో చిత్రాలతో మేళవించాయని, ఆ శైలి ఇండో-డెకోగా పేరుపొందిందని కమిటీ చెబుతోంది. సినిమా హాళ్లలో రీగల్, ఈరోస్‌లను ఐకోమోస్ పేర్కొంది. 1933లో కట్టిన రీగల్‌ను టెర్మినస్ వాస్తుశిల్పి కుమారుడైన చార్లెస్ స్టీవెన్స్ రూపొందించారని, అదే నగరంలో మొదటి ఆర్ట్ డెకో భవనమని ట్రస్ట్ రచయితలు చెబుతున్నారు. ఆ ప్రాంతంలో భవనాల పేర్లు ఎంప్రెస్ కోర్ట్ వంటి వలసరాజ్యపు పేర్ల నుంచి, భారతీయ భవనం అని అర్థం వచ్చే భారతీయ భవన్ వంటి పేర్లకు మారడాన్ని కూడా వారు గమనిస్తున్నారు.

పౌరులు రాసిన నామినేషన్

1,500 పేజీలకు పైగా ఉన్న ఈ ఫైల్‌ను పౌరులు, నివాసితుల సంఘాలు, వాస్తుశిల్పులు, పరిరక్షకులు, ప్రణాళికాకారులు సిద్ధం చేశారని, దానికి అభా నారాయణ్ లంబా అసోసియేట్స్ నాయకత్వం వహించిందని, దీనికి ముందు ఏ ప్రపంచ వారసత్వ నామినేషన్‌ను కూడా భాగస్వాములు మొదలుపెట్టలేదని అదే రచయితలు చెబుతున్నారు. ఓవల్ ట్రస్ట్, మెరైన్ డ్రైవ్ రెసిడెంట్స్ అసోసియేషన్ వంటి స్థానిక సంఘాలు భవనాల రక్షణలోనూ, ఫైల్ తయారీలోనూ పాల్గొన్నాయి, దాన్ని ఐకోమోస్ స్వాగతించింది. 1995 ముంబై వారసత్వ నిబంధనలు నగరాన్ని పట్టణ వారసత్వాన్ని కాపాడే చట్ట చట్రం ఉన్న భారతదేశపు మొదటి నగరంగా చేశాయని అది చేరుస్తోంది.

2018 మార్చిలో ఐకోమోస్ నమోదును సిఫార్సు చేసింది. 2018 ఫిబ్రవరి 13న భారత్ పంపిన అదనపు సమాచారం రెండు సమూహాలను ఒకే సముదాయంగా పరిగణించడానికి “నమ్మదగిన హేతువును అందిస్తోంది” అని అది రాసింది; అంతకుముందు నివేదికలో కథనంలో పొందిక లేదని తేల్చింది. ఈ జాబితా పర్యాటకాన్ని, ఉపాధిని పెంచుతుందని సంస్కృతి శాఖ సహాయ మంత్రి (స్వతంత్ర బాధ్యత) 2018 జూన్ 30 నాటి పత్రికా సమాచార కార్యాలయ ప్రకటనలో చెప్పారు.

కమిటీ తర్వాత కోరినవి

కమిటీ నిర్ణయం ఆరు సిఫార్సులు చేస్తోంది. అవి: 2013 జాబితాను పూర్తిచేసేలా ప్రతి భవనం వారీగా రికార్డు; విస్తృత పరిసరాల రక్షణ, ఆకాశరేఖలో రాజాబాయి క్లాక్ టవర్ స్థానం రక్షణ; పూర్వపు వాట్సన్స్ హోటల్ (ఎస్ప్లనేడ్ మాన్షన్స్) అత్యవసర పరిరక్షణ; ఇప్పుడు సినిమా హాలుగా పనిచేయని ఈరోస్ సినిమా పునరుద్ధరణ; వారసత్వ పరిరక్షణ కమిటీ నిర్ణయాలకు పత్రాలతో మద్దతు; మరింత సమగ్రమైన సైట్ నిర్వహణ ప్రణాళిక. బొంబాయి హైకోర్టు, విశ్వవిద్యాలయ గ్రంథాలయం, రాజాబాయి క్లాక్ టవర్, కాన్వకేషన్ హాల్ ఇప్పటికే పునరుద్ధరించబడ్డాయని, ప్రజాపనుల శాఖ భవనంపై పని కొనసాగుతోందని ఐకోమోస్ నమోదు చేసింది.