గాంధార బుద్ధుడిని ఉంగరాల జుట్టుతో, బరువైన వస్త్రంతో బూడిద రంగు షిస్ట్ రాయిలో చెక్కింది, మథుర మచ్చల ఎర్ర ఇసుకరాయిలో చెక్కింది, రెండు శైలులనూ మ్యూజియంలు కుషాణ శతాబ్దాలకు చెందినవిగా నిర్ణయిస్తున్నాయి

కుషాణ కాలంలోనే బుద్ధుడిని మొదటిసారి మానవ రూపంలో చూపించారని న్యూఢిల్లీలోని నేషనల్ మ్యూజియం చెబుతుంది. అంతకుముందు కళాకారులు ఆయనను బోధి వృక్షం, కమలం వంటి చిహ్నాల ద్వారా చూపించారని దాని గ్యాలరీ పాఠం అంటుంది. కుషాణ కళ ప్రధాన కేంద్రాలుగా వాయవ్యంలోని గాంధారను, ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని మథురను మ్యూజియం పేర్కొంటుంది, ప్రతిదీ క్రీస్తు శకం 1వ నుండి 3వ శతాబ్దాల మధ్య తనదైన శైలిని అభివృద్ధి చేసుకుందని చెబుతుంది.

మ్యూజియం అద్దాల పెట్టెలో ఈ రెండు శైలులను సులభంగా గుర్తించవచ్చు. మథుర కళాకారులు స్థానికంగా దొరికే మచ్చల ఎర్ర ఇసుకరాయిని వాడగా, గాంధార కళాకారులు స్థానిక బూడిదరంగు షిస్ట్‌ను ఎంచుకున్నారని ఆ పాఠమే చెబుతుంది. మథుర కళను అది స్వదేశీయమని, గాంధార కళ గ్రీకో-రోమన్ ప్రభావంతో వికసించిందని అంటుంది. ఆ ప్రతిమలను కలిగి ఉన్న మ్యూజియంలు వాటికి రెండు లేదా మూడు శతాబ్దాల విస్తీర్ణంలో తేదీలు ఇస్తాయి. బుద్ధ ప్రతిమ పరిణామంలో గాంధార పాత్ర పండితుల మధ్య గణనీయమైన భేదాభిప్రాయానికి కారణమైన అంశమని బ్రిటానికా అంటుంది, ప్రతి శైలీ సుమారు క్రీస్తు శకం 1వ శతాబ్దంలో తనదైన బుద్ధుడిని స్వతంత్రంగా అభివృద్ధి చేసుకుందని ఇప్పుడు స్పష్టమవుతోందని చెబుతుంది.

చెట్టు, చక్రం, ఖాళీ ఆసనం

అంతకుముందు దశను అనికానిక్ అంటారు, అంటే మానవ రూపం లేనిది. మధ్య ప్రదేశ్‌లోని సాంచి బౌద్ధ స్మారకాలను భారతదేశంలో అనికానిక్ కళకు అత్యంత ప్రాచీన, పరిణత ఉదాహరణల్లో ఒకటిగా యునెస్కో వర్ణిస్తుంది, అక్కడి శిల్పం బుద్ధుడిని చిహ్నాల ద్వారా చూపిస్తుందని చెబుతుంది. ఆ పుణ్యక్షేత్రం ఆరంభాన్ని క్రీస్తు పూర్వం 3వ శతాబ్దంలో అశోకుని పాలనకు, స్తూపం విస్తరణను శుంగ వంశానికి (క్రీస్తు పూర్వం 184 నుండి 72 వరకు), దాని నాలుగు తోరణాల అలంకరణను క్రీస్తు శకం 1వ శతాబ్దంలో శాతవాహన వంశానికి యునెస్కో ఆపాదిస్తుంది. tuput వ్యాసాలు సాంచి స్తూపం, అశోకుడు ఆ స్మారకాన్ని, దాని నిర్మాతను వివరిస్తాయి.

కోల్‌కతాలోని ఇండియన్ మ్యూజియంలో మరో గొప్ప తొలి ప్రదేశం ఉంది. దాని భర్హూత్ గ్యాలరీలో భర్హూత్ స్తూపపు ఎర్ర ఇసుకరాయి కటకటాలు, మిగిలి ఉన్న ఏకైక తూర్పు తోరణం ఉన్నాయి; వీటిని అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ 1873లో తవ్వించారని మ్యూజియం చెబుతుంది. ఆ పలకలపై జాతక కథలు, అంటే బుద్ధుని పూర్వ జన్మల కథలు, ఆయన జీవిత ఘట్టాలు ఉన్నాయి. మ్యూజియం జాబితాలోని ఒక పలక పేరు బోధి వృక్ష పూజ, దానికి క్రీస్తు పూర్వం సుమారు 2వ నుండి 1వ శతాబ్దం వరకు తేదీ ఇచ్చారు. మొదటి మానవ ప్రతిమలకు ముందు బుద్ధుని ఉనికిని చిహ్నాలతో నైరూప్యంగా చూపించారని మెట్ తన గాంధార కంచు ప్రతిమ ఆడియో గైడ్‌లో చెబుతుంది.

గాంధార: బుద్ధుడు గ్రీకు ముఖకవళికను కలిసిన చోటు

గాంధార అంటే వాయవ్య పాకిస్తాన్‌లోని ఒక ప్రాంతానికి ప్రాచీన పేరు; అలెగ్జాండర్, ఆయన తర్వాత వచ్చిన ఇండో-గ్రీకు రాజులు శాస్త్రీయ సంప్రదాయాలను తీసుకువచ్చారని, అవి ఏడు శతాబ్దాల పాటు ఆ ప్రాంత కళా పరిభాషలో భాగంగా నిలిచాయని మెట్ హైల్‌బ్రన్ వ్యాసంలో కర్ట్ బెహ్రెండ్ట్ రాస్తారు. వాణిజ్య మార్గాల్లోని కనుమలపై గాంధార అదుపు ఆ ప్రాంతాన్ని సంపన్నం చేసిందని, దాని ధనిక వర్గాలు దక్షిణాసియాలోని అత్యంత శక్తిమంతమైన బౌద్ధ పోషకుల్లో కొందరయ్యారని బెహ్రెండ్ట్ అంటారు. బౌద్ధమతం బహుశా క్రీస్తు పూర్వం 3వ శతాబ్దానికే వచ్చిందని, కానీ గణనీయమైన స్థానిక పోషణ క్రీస్తు శకం 1వ శతాబ్దం నుండే లభించిందని ఆయన గమనిస్తారు.

ఇప్పటి పాకిస్తాన్ రావల్పిండి జిల్లాలోని తక్షశిల ఆ సమ్మేళనాన్ని నేలపై చూపిస్తుంది. క్రీస్తు పూర్వం 2వ శతాబ్దం మధ్యలో స్థాపించిన సిర్కప్ హెలనిస్టిక్ గ్రిడ్ పద్ధతిలో రూపొందిందని, బలమైన పాశ్చాత్య శాస్త్రీయ ప్రభావాన్ని చూపుతుందని, కుషాణులు దాన్ని 1వ శతాబ్దంలో ధ్వంసం చేశారని యునెస్కో చెబుతుంది. ఆ లోయలోని బౌద్ధ ప్రదేశాల్లో ధర్మరాజిక, మొహ్రా మొరాదు, జౌలియాన్‌లను అదే జాబితా పేర్కొంటుంది, తక్షశిల 1వ నుండి 5వ శతాబ్దాల మధ్య శిఖరస్థాయికి చేరిందని చెబుతుంది. నగరాన్ని విద్యాకేంద్రంగా చూసే tuput వ్యాసం తక్షశిల గురించి వివరిస్తుంది.

పెషావర్ లోయ శిల్పాల్లో చాలావాటిని అందించింది. క్యోటో జాతీయ మ్యూజియం తన గాంధార బుద్ధ శిరస్సును నేటి పెషావర్ ప్రాంతానికి చెందినదిగా పేర్కొంటుంది, గ్రీకు సంస్కృతి వచ్చే సమయానికే అక్కడి ప్రజలు బౌద్ధాన్ని చాలాకాలంగా విశ్వసిస్తున్నారని చెబుతుంది. ఇండియన్ మ్యూజియం గాంధార గ్యాలరీలో మర్దాన్, జమాల్‌గఢీ, లోరియాన్ తంగై, సహ్రీ-బహ్లోల్ నుండి వచ్చిన రిలీఫ్‌లు ఉన్నాయి, అది సుమారు క్రీస్తు పూర్వం 1వ శతాబ్దం నుండి క్రీస్తు శకం 4వ శతాబ్దం వరకు విస్తరించి ఉంది.

గాంధారలోని గొప్ప సంఘారామాల్లో చాలావాటిని క్రీస్తు శకం 2వ శతాబ్దంలో కనిష్కుడి వంటి రాజుల కింద స్థాపించారని, స్వతంత్ర ప్రతిమలు ఆ స్థానాన్ని తీసుకోకముందు స్తూపాలను బుద్ధుని జీవితానికి సంబంధించిన రిలీఫ్‌లతో అలంకరించారని బెహ్రెండ్ట్ అంటారు. కనిష్కుడు పురుషపురం (ఇప్పటి పెషావర్), మథుర అనే రెండు రాజధానుల నుండి పాలించాడని మెట్ కుషాణ వ్యాసం చేరుస్తుంది, అందుకే రెండు శైలులూ ఒకే చక్రవర్తి కింద పనిచేశాయి. tuput కనిష్కుని గురించిన వ్యాసం ఆయన పాలన, దాని కాలనిర్ణయం గురించి వివరిస్తుంది.

గాంధార బుద్ధుడు ఎలా ఉంటాడు

మ్యూజియం లేబుళ్లు ఆ ప్రతిమను ఒకేలాంటి మాటల్లో వర్ణిస్తాయి. నేషనల్ మ్యూజియంలోని నిలబడిన షిస్ట్ బుద్ధుడు, క్రీస్తు శకం 2వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా అది నిర్ణయించిన 133 సెం.మీ. ప్రతిమ, శైలిలో విలక్షణంగా గాంధారదని, పొడవైన ప్రవహించే వస్త్రం శరీరంపై వదులుగా, బరువైన సంక్షిప్త మడతలతో ఉందని వర్ణిస్తుంది. వస్త్రం రెండు భుజాలనూ కప్పుతుంది, నుదుటిపై ఊర్ణ గుర్తు (కనుబొమల మధ్య ఒక చుక్క) ఉంది, ఉంగరాల జుట్టును తల పైన ముడిగా కట్టారు.

బ్రిటిష్ మ్యూజియంలోని జమాల్‌గఢీ నుండి వచ్చిన కూర్చున్న బుద్ధుడు, 2వ నుండి 3వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా నిర్ణయించిన షిస్ట్ ప్రతిమ, జుట్టు దట్టమైన పాయలుగా ఉష్ణీషంలోకి, అంటే బుద్ధుని తల శిఖరంపై ఉండే ఉబ్బులోకి ఎగురుతుంది. మ్యూజియం కేటలాగ్ నమోదు గుండ్రని నుండి అండాకార శిరస్సును, గుండ్రని ఊర్ణను, పొడవైన సన్నని కళ్లను, రెండు భుజాలపై మందపాటి గుండ్రని మడతలతో ఉన్న పైవస్త్రాన్ని వర్ణిస్తుంది.

క్లీవ్‌ల్యాండ్‌లోని నిలబడిన బుద్ధుడిని, క్రీస్తు శకం 150 నుండి 200 మధ్యకు చెందినదిగా నిర్ణయించినదాన్ని, ప్రశాంత భావంతో, మందపాటి ఉంగరాల జుట్టుతో, టోగా వంటి బరువైన వస్త్రంతో వర్ణిస్తారు, ఆయనను ఇలా చూపించిన తొలి కళాకారుల్లో గాంధార కళాకారులూ ఉన్నారని మ్యూజియం చెబుతుంది. క్యోటో శిరస్సుకు తేలికగా మెలితిరిగిన జుట్టు, పొడవైన ముక్కు, పదునుగా చెక్కిన ముఖ లక్షణాలు ఉన్నాయి, వాటిని మ్యూజియం చివరి గ్రీకు శిల్పానికి విలక్షణమైనవిగా అంటుంది, ధ్యానంలో ఉన్న కళ్లు బౌద్ధ జ్ఞానోదయ భావనను నొక్కి చెబుతాయని మ్యూజియం అంటుంది. బ్రిటానికా ఇంకా ముందుకెళ్లి, గాంధార శైలి బుద్ధుడికి యువకుడైన అపోలో లాంటి ముఖాన్ని, రోమన్ చక్రవర్తుల విగ్రహాల వంటి వస్త్రధారణను ఇచ్చిందని చెబుతుంది.

మెట్ కంచు కూర్చున్న బుద్ధుడు, 1వ శతాబ్దం నుండి 2వ శతాబ్దం మధ్య వరకు చెందినదిగా నిర్ణయించినది, మీసం ధరించి ఉంది; అది రాకుమార హోదాకు సంకేతమని, తొలి బుద్ధ ప్రతిమల్లో మాత్రమే కనిపిస్తుందని మ్యూజియం ఆడియో గైడ్ అంటుంది. ఒక పండితుడు దాని ముళ్ల వంటి ప్రభామండలాన్ని సూర్యదేవుని రూపంలో ఉన్న రోమన్ చక్రవర్తి నీరో చిత్రాల నుండి ఉద్భవించినదిగా భావించారని గైడ్ చేరుస్తుంది. కేశాలంకరణ, వస్త్రాలు, శరీర చిత్రణ శాస్త్రీయ సంప్రదాయాలతో సంపర్కాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయని మ్యూజియం లేబుల్ చెబుతుంది.

మథుర: ఎర్ర ఇసుకరాయి, భారతీయ బుద్ధుడు

మథురలోని ప్రభుత్వ మ్యూజియాన్ని 1874లో అప్పటి జిల్లా కలెక్టర్ ఎఫ్. ఎస్. గ్రౌస్ స్థాపించారు, దాన్ని మొదట కర్జన్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్కియాలజీ అని పిలిచారు. భారతదేశంలోని సాంస్కృతిక సంస్థల డైరెక్టరీని ఉటంకిస్తూ, ఆ మ్యూజియం దగ్గర మథుర శిల్పాల్లో అత్యంత సంపన్నమైన, ముఖ్యమైన సేకరణ ఉందని సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ పరంపర ప్రాజెక్ట్ చెబుతుంది; అవి క్రీస్తు పూర్వం 3వ శతాబ్దం నుండి క్రీస్తు శకం 12వ శతాబ్దం వరకు చెందినవి, కుషాణ, గుప్త చక్రవర్తుల కింద శిఖరస్థాయికి చేరాయి.

వియన్నా విశ్వవిద్యాలయ కళా చరిత్ర డేటాబేస్ ఆ మ్యూజియం నుండి ఎర్ర ఇసుకరాయి బుద్ధులను జాబితా చేస్తుంది; వాటిలో గోవింద్ నగర్ నుండి వచ్చిన నిలబడిన బుద్ధుడు ఉన్నాడు, దాన్ని అది తొలి కుషాణ కాలానికి చెందినదిగా నిర్ణయిస్తుంది. ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని అహిచ్ఛత్ర నుండి వచ్చిన, తెల్ల మచ్చలతో కూడిన ఎర్ర ఇసుకరాయి కూర్చున్న బుద్ధుడిని కూడా అది మథుర కింద చేరుస్తుంది; అది ఇప్పుడు న్యూఢిల్లీలోని నేషనల్ మ్యూజియంలో ఉంది, దాని తేదీ క్రీస్తు శకం 110 అని అది ఇస్తుంది.

మథుర కళాకారులు నగరంలో, దాని చుట్టూ ఆచరించిన ప్రతి మతానికీ, దూర ప్రాంతాలకూ ప్రతిమలను అందించగా, గాంధార కళాకారులు ఎక్కువగా బౌద్ధ అంశాలపైనే పనిచేశారని నేషనల్ మ్యూజియం పాఠం చెబుతుంది. క్లీవ్‌ల్యాండ్‌లోని సుమారు క్రీస్తు శకం 120 నాటి కూర్చున్న శాక్యముని ఆ దశలో మథుర బుద్ధుడు ఎలా ఉండేవాడో చూపిస్తుంది. ఆయన బోధి వృక్షం కింద వేదికపై కూర్చుని ఉన్నాడు, చుట్టిన శిరోజాల ముడి, పొడవైన చెవి తమ్మెలతో; అవి రాకుమారుడిగా తలపాగా, బరువైన చెవి ఆభరణాలతో ఉన్న ఆయన జీవితాన్ని సూచిస్తాయని మ్యూజియం చెబుతుంది. ఆయన తల వెనుక ప్రభామండలం వలె సూర్య బింబం ఉంది, సింహాసనంపై ఉన్న సింహాలు ఆయన బోధనలు నాలుగు దిక్కులకూ వ్యాపించడాన్ని సూచిస్తాయి.

మథుర శిల్పులు గాంధార వస్త్రాన్ని కూడా స్వీకరించారు. క్లీవ్‌ల్యాండ్‌లోని క్రీస్తు శకం 200లకు చెందిన కూర్చున్న బుద్ధుడిని, గాంధారలో ప్రసిద్ధమైన గ్రీకో-రోమన్ వస్త్ర చిత్రణకు మథుర చేసిన పునర్రూపంగా వర్ణిస్తారు, ఎందుకంటే దాని నిర్మాతలు మ్యూజియం మాటల్లో “మడతలను మరింత లోకాతీతంగా, నైరూప్యంగా చూపడానికి” ఇష్టపడ్డారు. ఇది ప్రతిమకు శక్తిమంతమైన, మానవాతీత శక్తిని ఇచ్చిందని మ్యూజియం అంటుంది.

రెండు శైలులు, అనేక తేదీలు

మ్యూజియం లేబుళ్లపై తేదీలు భిన్నంగా ఉన్నాయి. మెట్ తన కంచు గాంధార బుద్ధుడికి 1వ శతాబ్దం నుండి 2వ శతాబ్దం మధ్య వరకు తేదీ ఇస్తుంది, గాంధార నుండి వచ్చిన బుద్ధుని తొలి ఐకానిక్ ప్రతిమల్లో ఇది బహుశా ఒకటని అంటుంది. నేషనల్ మ్యూజియం తన షిస్ట్ బుద్ధుడిని క్రీస్తు శకం 2వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా నిర్ణయిస్తుంది, క్యోటో మ్యూజియం తన శిరస్సును 2వ శతాబ్దం చివర ఉంచుతుంది, క్లీవ్‌ల్యాండ్ తన నిలబడిన బుద్ధుడిని క్రీస్తు శకం 150 నుండి 200 మధ్యకు చెందినదిగా నిర్ణయిస్తుంది, బ్రిటిష్ మ్యూజియం 2వ నుండి 3వ శతాబ్దం ఇస్తుంది.

గాంధార శైలినే సుమారు క్రీస్తు పూర్వం 1వ శతాబ్దం నుండి క్రీస్తు శకం 7వ శతాబ్దం వరకు బ్రిటానికా కాలనిర్ణయం చేస్తుంది, 3వ శతాబ్దం తర్వాత గచ్చు (స్టక్కో) పెరుగుతూ వాడారని, గాంధార, మథుర శైలులు ఒకదానిపై ఒకటి ప్రభావం చూపాయని చెబుతుంది. మథుర విషయంలో తేదీలు వియన్నా విశ్వవిద్యాలయం తొలి కుషాణ నిలబడిన బుద్ధుడి నుండి, నేషనల్ మ్యూజియం క్రీస్తు శకం 110 ద్వారా, క్లీవ్‌ల్యాండ్ సుమారు క్రీస్తు శకం 120 ద్వారా, క్లీవ్‌ల్యాండ్‌లోని వస్త్ర మడతల ప్రాధాన్యం ఉన్న కూర్చున్న బుద్ధుడి క్రీస్తు శకం 200ల వరకు సాగుతాయి.

ప్రధాన కళాఖండాలు ఎక్కడ ఉన్నాయి

న్యూఢిల్లీలోని నేషనల్ మ్యూజియంలో నిలబడిన గాంధార బుద్ధుడు (87.1153) ఉన్నాడు; వియన్నా కేటలాగ్ ప్రకారం మథుర పద్ధతిలోని అహిచ్ఛత్ర బుద్ధుడు కూడా అక్కడే ఉన్నాడు. కోల్‌కతాలోని ఇండియన్ మ్యూజియంలో భర్హూత్ కటకటాలు, దాని గాంధార రిలీఫ్‌లు ఉన్నాయి. మథురలోని ప్రభుత్వ మ్యూజియంలో నగరపు సొంత కుషాణ బుద్ధులు ఉన్నారు, గోవింద్ నగర్ నిలబడిన ప్రతిమ సహా.

విదేశాల్లో, బ్రిటిష్ మ్యూజియం తన 95 సెం.మీ. జమాల్‌గఢీ బుద్ధుడిని 1895లో సేకరించింది, దాన్ని ప్రదర్శనలో ఉన్నదిగా జాబితా చేస్తుంది. మెట్రోపాలిటన్ మ్యూజియం 16.8 సెం.మీ. కంచు కూర్చున్న బుద్ధుడు 2003లో బహుమతిగా వచ్చింది. క్లీవ్‌ల్యాండ్ షిస్ట్ నిలబడిన బుద్ధుడి ఎత్తు 119.7 సెం.మీ., దాని మథుర కూర్చున్న శాక్యముని 51.4 సెం.మీ. క్యోటో జాతీయ మ్యూజియం గాంధార శిరస్సు ఎత్తు 31.6 సెం.మీ.