1926లో రఘురాజ్‌పూర్‌లో జన్మించిన గురు కేలుచరణ్ మహాపాత్ర ఆధునిక ఒడిస్సీ రూపుదిద్దడంలో తోడ్పడ్డారు, 2000లో పద్మవిభూషణ్ అందుకున్నారు

కేలుచరణ్ మహాపాత్ర 1926 జనవరి 8న ఒడిశాలోని పూరి జిల్లాకు చెందిన రఘురాజ్‌పూర్ గ్రామంలో జన్మించారు, ఆధునిక ఒడిస్సీ కచేరీ క్రమాన్ని రూపుదిద్దిన గురువులలో ఒకరయ్యారు. భారతదేశ జాతీయ సంగీత, నృత్య, నాటక అకాడమీ అయిన సంగీత నాటక అకాడమీ ఆయనకు 1966లో తన పురస్కారం ఇచ్చింది. 2000 జనవరి 26 నాటి రాష్ట్రపతి నోటిఫికేషన్ ఆయనను కళ (నృత్యం) విభాగంలో, భువనేశ్వర్ నివాసిగా, పద్మవిభూషణ్ గ్రహీతల జాబితాలో చూపింది. 2026 జనవరి 8 శతజయంతి కార్యక్రమాలను వార్తగా ఇచ్చిన పీటీఐ ఆయనను ఆ గౌరవం పొందిన మొదటి ఒడియాగా పేర్కొంది.

చిత్రకారులు, డప్పు కళాకారుల గ్రామం

ఒడిశా ప్రభుత్వ 2005 రిఫరెన్స్ వార్షిక సంచిక ప్రకారం, ఆయన పూరి ప్రాంతపు వస్త్ర చిత్రకారులైన పట్టచిత్ర చిత్రకారుల కుటుంబంలో పుట్టారు. ఆయన తండ్రి చింతామణి మహాపాత్ర చిత్రకారుడు, మర్దల (డప్పు) వాద్యకారుడు అని ఆయన స్థాపించిన నృత్య సంస్థ శ్రజన్ చెబుతోంది. చిన్న పిల్లవాడిగా ఆయన గ్రామంలోని అఖాడాలలో, అంటే సంప్రదాయ శిక్షణ మందిరాలలో, నృత్య సాధనను చూసేవారు, డప్పు లయలను తన తుంటిపైనే వాయించి చూసేవారు.

గోటిపువా అంటే అబ్బాయిలు అమ్మాయిల వేషం వేసుకుని జగన్నాథుని గౌరవార్థం నృత్యం చేసే సంప్రదాయం, ఆయన తండ్రి ఆయనను అందులో చేర్చడానికి ఇష్టపడలేదు. శ్రజన్ ప్రకారం, ఆయన తొమ్మిదేళ్ల వయసులో పూరిలో కుంజ బిహారీ రాసలీల బృందాన్ని నడిపిన మోహన్ సుందర్ దేవ్ గోస్వామి దగ్గర చేరారు. రాసలీల అంటే కృష్ణుని జీవితం ఆధారంగా సాగే భక్తి రంగస్థల ప్రదర్శన. అక్కడ ఆయన గడిపిన కాలాన్ని శ్రజన్ పదేళ్లుగా, ఒడిశా రిఫరెన్స్ వార్షిక సంచిక పన్నెండేళ్లుగా చెబుతున్నాయి. ఆయన నటన, గానం, లయ, అలంకరణ, రంగస్థల ఏర్పాటు, నృత్య రచన నేర్చుకున్నారు, ఆ బృందం ఏడాదిలో ఆరు నుంచి ఏడు నెలలు గ్రామాలు, పట్టణాలు తిరుగుతూ ప్రదర్శనలు ఇచ్చేది.

కటక్, అన్నపూర్ణ థియేటర్

ఒక కష్టమైన సంవత్సరం కూలీగా పనిచేసిన తరువాత, ఆయనకు కటక్‌లో ఒక నాటక సంస్థలో పని దొరికింది. శ్రజన్ ప్రకారం, 1946 నుంచి 1952 వరకు ఆయన అక్కడి అన్నపూర్ణ థియేటర్‌లో నర్తకుడిగా, పెర్కషన్ వాద్యకారుడిగా, నృత్య దర్శకుడిగా పనిచేశారు. నృత్యంలో ఆయన గురువులు పంకజ్ చరణ్ దాస్, ఉదయ్ శంకర్ బృందానికి చెందిన దయాళ్ శరణ్. ఉదయ్ శంకర్ శిక్షణ, దాని చేతి ముద్రల వినియోగం, వంగే గుణం పెంచే సాధనలు ఆయన కదలికల పదజాలాన్ని విస్తరించాయని శ్రజన్ అంటోంది. అకాడమీ ఫెలోషిప్ ప్రశంసాపత్రం కూడా అదే గురువుల పేర్లు చెబుతోంది. ఆయన మర్దల అగదు మొహరణ దగ్గర, తబలా క్షేత్రమోహన్ కర్, హరిహర రావుల దగ్గర నేర్చుకున్నారు.

తరువాత ఆయన భార్య అయిన లక్ష్మీప్రియ అన్నపూర్ణ సంవత్సరాలలో ఆయనకు ఎదురుగా నృత్యం చేశారు. ఒడిస్సీ తొలి రంగస్థల ప్రదర్శనలలో ఒకటి 1946లో లక్ష్మీప్రియ చేసిందని, దానిని పంకజ్ చరణ్ దాస్ మహరి శైలిలో రూపొందించారని, కేలుచరణ్ పెర్కషన్‌తో తోడుగా నిలిచారని భారతీయ కళలు, సంస్కృతికి సంబంధించిన ఆన్‌లైన్ విజ్ఞాన సర్వస్వం సహాపీడియా నమోదు చేసింది. మహరీలు అంటే జగన్నాథుని ఆలయ సేవకు అంకితమైన స్త్రీలు.

మహరి, గోటిపువా సంప్రదాయాల నుంచి ఆయన తీసుకున్నది

శ్రజన్ ప్రకారం, ఆయన నాటక సంస్థను వదిలిన తరువాత, సుమారు ఇరవై ఎనిమిదేళ్ల వయసులో, పూరికి తిరిగి వెళ్లి మహరి, గోటిపువా రెండు సంప్రదాయాలను రెండేళ్ల పాటు అధ్యయనం చేశారు. ఆయన తన మాటల్లోనే, మొదటి దాని నుంచి “భక్తి స్ఫూర్తిని”, రెండవ దాని నుంచి “సాంకేతికతను” తీసుకున్నారు. ఆయన శిష్యురాలు సుజాత మహాపాత్ర తన వెబ్‌సైట్‌లో ఇదే వాక్యాన్ని ఉటంకించారు.

పునరుద్ధరణ కాలపు పురుష గురువులలో చాలామంది బాల్యంలో గోటిపువాలుగా శిక్షణ పొందారని, అందువల్ల ఈ రూపం యొక్క ప్రసిద్ధ భంగిమలైన చతురస్రాకార చౌక్, మూడు వంపుల త్రిభంగ ఆ సంప్రదాయం నుంచే వచ్చాయని సహాపీడియా పేర్కొంది. ఈ రెండు భంగిమలు ఒడిస్సీ కదలికకు ఆధారమని, మొండెం పక్కకు పక్కకు కదులుతుండగా దిగువ భాగం స్థిరంగా ఉంటుందని సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖ సంస్థ అయిన సెంటర్ ఫర్ కల్చరల్ రిసోర్సెస్ అండ్ ట్రైనింగ్ చెబుతోంది.

కళా వికాస కేంద్రంలో పదిహేనేళ్లు

కటక్‌లోని కళా వికాస కేంద్రాన్ని 1952లో వ్యాపారవేత్త బాబులాల్ దోషి ప్రారంభించారు, సహాపీడియా దానిని ఒడిస్సీపై పరిశోధన, బోధనకు మొదటి కేంద్రం అంటోంది. కేలుచరణ్ 1953లో చేరారని, ఒడిస్సీ కోర్సును చేర్చిన మొదటి సంగీత, నృత్య కళాశాల అదేనని శ్రజన్, సుజాత మహాపాత్ర ఇద్దరూ చెబుతున్నారు, అకాడమీ ప్రశంసాపత్రం మాత్రం 1956 అని ఇస్తోంది. ఆయన అక్కడ పదిహేనేళ్లు బోధించారని శ్రజన్, సుజాత మహాపాత్ర, ఒడిశా రిఫరెన్స్ వార్షిక సంచిక మూడూ చెబుతున్నాయి.

కేంద్రంలో ఆయన విద్యార్థులకు శిక్షణ ఇచ్చారు, వారిలో సంయుక్త పాణిగ్రాహి, మినతి మిశ్రా, ప్రియంబద హేజ్మాడి ఉన్నారని శ్రజన్ చెబుతోంది. ఆయన పంచపుష్ప, కృష్ణ గాథ, గీత గోవింద, ఉర్బశి, కోణార్క్, శ్రీ క్షేత్ర వంటి నృత్య నాటికలకు నృత్య రచన చేశారు, భంగిమల సంఖ్యను పెంచడానికి బ్రహ్మేశ్వర, పరశురామేశ్వర, కోణార్క్ ఆలయాల శిల్పాలను అధ్యయనం చేశారు. ఈ కాలంలోనే ఆయన తొలి పల్లవులు, అంటే రాగ స్వరాల పదబంధాలను నర్తకి కదలికలో చిత్రించే ప్రదర్శనలు, గీత గోవింద నుంచి తొలి అష్టపదులు రూపొందాయని శ్రజన్ పేర్కొంది. అష్టపదులు అంటే జయదేవుడు పన్నెండవ శతాబ్దంలో రాధాకృష్ణులపై రాసిన కావ్యంలోని ఎనిమిది ద్విపదల గీతాలు, ఒడిశా వాటిని పన్నెండవ శతాబ్దం నుంచీ నర్తిస్తూ వస్తోందని సెంటర్ ఫర్ కల్చరల్ రిసోర్సెస్ అండ్ ట్రైనింగ్ చెబుతోంది.

1958, ఒడిస్సీకి గుర్తింపు వచ్చిన సంవత్సరం

1958 ఏప్రిల్ 8 తేదీ వార్తాపత్రికల కత్తిరింపులు ఒడిశా రిఫరెన్స్ వార్షిక సంచికలో పునర్ముద్రితమయ్యాయి. సంగీత నాటక అకాడమీ ఆ రోజు ఒడిస్సీని భరతనాట్యం, కథకళితో సమానమైన శాస్త్రీయ సంప్రదాయంగా అధికారికంగా గుర్తించిందని ది స్టేట్స్‌మన్ రాసింది, హిందుస్తాన్ టైమ్స్ దానిని భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యంలో ఐదవ శాఖ అని పేర్కొంది. ఇది ఢిల్లీలో జరిగిన అకాడమీ నృత్య సదస్సులో జరిగింది. సహాపీడియా అదే కాలాన్ని, అంటే యాభైల చివరి సంవత్సరాలను, ఇస్తోంది. అంతకుముందు 1958 జనవరిలో మద్రాసులో జరిగిన అఖిల భారత నృత్య సదస్సులో కేలుచరణ్, యువ సంయుక్త పాణిగ్రాహి పాల్గొని కళా వికాస కేంద్రం తరఫున ప్రదర్శన ఇచ్చారని కూడా అది చెబుతోంది.

ఒడిస్సీ భారతదేశపు ఎనిమిది శాస్త్రీయ నృత్యాలలో ఒకటి, దానిని అనేకమంది నిర్మించారు. దాని వ్యాకరణాన్ని రాతలోకి తెచ్చే ప్రయత్నానికి నాయకత్వం వహించిన గురువులలో పంకజ్ చరణ్ దాస్, దేబ ప్రసాద్ దాస్, మాయాధర్ రౌత్, కేలుచరణ్ మహాపాత్రల పేర్లను, వారి పక్కన పండితులు, రచయితలు ఉన్నారనే వివరాలతో కలిపి, సహాపీడియా ఇస్తోంది. వారి సంఘం జయంతిక తన మొదటి సమావేశాన్ని 1958 జూన్ 22న కటక్‌లో జరిపి ఐదారేళ్ల పాటు సమావేశమైంది. దాని ఐదు భాగాల కచేరీ క్రమం, అంటే మంగళాచరణ, బటు, పల్లవి, అభినయ, మోక్ష, 1960ల నుంచి ప్రదర్శనలో అత్యధికంగా పాటించే క్రమమైంది. ఒడిస్సీని ఎలా తీర్చిదిద్దాలనే విషయంలో విభేదాల వల్ల పంకజ్ చరణ్ దాస్, దేబ ప్రసాద్ దాస్ ఇద్దరూ ఈ బృందాన్ని వదిలారని కూడా సహాపీడియా నమోదు చేసింది. ఒకరు మహరి వారసత్వాన్ని, మరొకరు ఒడియా పదజాలాన్ని పట్టుకున్నారు.

పురస్కారం, టెలిగ్రామ్, సత్కారాలు

శ్రజన్ జీవిత చరిత్ర ప్రకారం, అకాడమీ టెలిగ్రామ్ 1966లో ఆయన కటక్‌లోని తన ఇంటి గోడకు వెదురు మెట్ల మీద నిలబడి పూత వేస్తున్నప్పుడు చేరింది. అది ఆంగ్లంలో ఉండటంతో ఒక పొరుగువాడు చదివి వినిపించాడు, ఆ పురస్కారం పొందిన మొదటి ఒడిస్సీ గురువు తానేనని ఆయన తెలుసుకున్నారు. ఒడిశా రిఫరెన్స్ వార్షిక సంచిక, అకాడమీ ప్రశంసాపత్రం రెండూ పురస్కారాన్ని 1966కు చెందినదిగా చెబుతున్నాయి.

ఆధారాలు ఇచ్చిన ప్రకారం తరువాతి సత్కారాలు:

• పద్మశ్రీ: అకాడమీ, ఒడిశా రిఫరెన్స్ వార్షిక సంచిక ప్రకారం 1972; శ్రజన్ 1974 అంటోంది. అసలు నోటిఫికేషన్‌ను పరిశీలించలేదు, అందుకే రెండు సంవత్సరాలూ ఇచ్చాము.
• పద్మభూషణ్: 1988 జనవరి 26 నోటిఫికేషన్ ఆయనను నృత్యం (ఒడిస్సీ) విభాగంలో పద్మభూషణ్ గ్రహీతగా చూపింది. అకాడమీ ప్రశంసాపత్రం 1989 అంటోంది, కానీ గెజిట్‌దే నిర్ణయాత్మకం, శ్రజన్ కూడా 1988 అంటోంది.
• పద్మవిభూషణ్: 2000 జనవరి 26, పండిట్ జస్రాజ్, పండిట్ హరిప్రసాద్ చౌరాసియాలు ఉన్న అదే నోటిఫికేషన్‌లో.
• సంగీత నాటక అకాడమీ ఫెలోషిప్: అకాడమీ ప్రశంసాపత్రం, దాని 1991 పురస్కారాల ప్రచురణ నుంచి, ఆయనను “భారతీయ నృత్యానికి ఆయన చేసిన కృషికి” ఫెలోగా ఎన్నుకుంది.
• మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వ కాళిదాస్ సమ్మాన్: శ్రజన్ లెక్కన 1987, అకాడమీ లెక్కన 1989.

భారతదేశమంతటా బోధన

1980ల నుంచి ఆయన బోధించడానికి ప్రయాణించారని, ఢిల్లీలోని గంధర్వ మహావిద్యాలయ, ముంబైలోని నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ది పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్, కలకత్తాలోని పడతిక్ డాన్స్ సెంటర్‌లలో క్రమం తప్పని అతిథి అధ్యాపకుడయ్యారని శ్రజన్ చెబుతోంది. 1986లో ఏర్పాటై తరువాత ఆయన పేరు పెట్టుకున్న భువనేశ్వర్‌లోని ఒడిస్సీ పరిశోధన కేంద్రం ఆయనను తన సీనియర్ గురువుగా చేసింది, ఒడిస్సీ సాంకేతికతను నొటేషన్ రూపంలో రాసే దాని ప్రాజెక్టు ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో ముందుకు సాగిందని ఒడిశా రిఫరెన్స్ వార్షిక సంచిక చెబుతోంది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, అమెరికా, జపాన్‌లలో జరిగిన ఫెస్టివల్స్ ఆఫ్ ఇండియా ఆయన విదేశీ ప్రదర్శనలలో రిఫరెన్స్ వార్షిక సంచిక పేర్కొన్నవి.

ఆయన నృత్యకారుల పొడవైన పరంపరకు నేర్పారు. అకాడమీ ప్రశంసాపత్రం సంయుక్త పాణిగ్రాహి, సోనాల్ మాన్‌సింగ్‌ల పేర్లు ఇస్తోంది. సహాపీడియా కుంకుమ్ లాల్, మాధవి ముద్గల్, శర్మిలా బిశ్వాస్, ఢిల్లీ, కోల్‌కతా, ముంబైలలోని ఇతరులను చేరుస్తూ, ఆయన శిష్యురాలు ప్రతిమా గౌరి 1990లో బెంగళూరు సమీపంలో నృత్యగ్రామ్ నృత్య గ్రామాన్ని స్థాపించారని చెబుతోంది. ఆయన కుమారుడు రతికాంత్ మహాపాత్ర భువనేశ్వర్‌లో శ్రజన్‌ను నడుపుతున్నారు.

ఆయన పేరున రెండు వందలకు పైగా సోలో కూర్పులు, సుమారు యాభై నృత్య బ్యాలెట్‌లు ఉన్నాయని శ్రజన్ లెక్కిస్తోంది. వేరే విధంగా లెక్కించే సుజాత మహాపాత్ర వెబ్‌సైట్ వంద కంటే ఎక్కువ నృత్య రచనలని చెబుతోంది. ఒడిస్సీ కచేరీలో ఎక్కువగా ప్రదర్శించే కొన్ని ప్రదర్శనలకు ఆయన వయోలిన్ వాద్యకారుడు భువనేశ్వర్ మిశ్రాతో కలిసి పనిచేశారని సహాపీడియా చేరుస్తోంది. ఆయన మర్దల వాదన ఆ వాద్యాన్ని నర్తకికి కేవలం తోడుగా కాకుండా ప్రదర్శనలో ప్రధాన అంశంగా మార్చిందని శ్రజన్ అంటోంది.

పండితులు ఆయనను ఎలా చూస్తారు

కేలుచరణ్ మహాపాత్రను గురువులలో బహుశా అత్యధికంగా సృజించిన, అత్యంత విస్తృతంగా తెలిసిన వ్యక్తిగా సహాపీడియా పేర్కొంటోంది. ఆయన శైలిని తరచుగా మొత్తం ఒడిస్సీ నృత్యంతో సమానంగా చూస్తారని పండితురాలు రత్న రాయ్ చెప్పినట్లు అది ఉటంకిస్తోంది. దేబ ప్రసాద్ దాస్, మాయాధర్ రౌత్, సురేంద్రనాథ్ జెనా వంటి ఇతరులు అభివృద్ధి చేసిన వేర్వేరు శైలులను కూడా సహాపీడియా వివరిస్తోంది.

శతజయంతి

2026 జనవరి 8న ఒడిశా ముఖ్యమంత్రి భువనేశ్వర్‌లోని గురు కేలుచరణ్ మహాపాత్ర ఒడిస్సీ పరిశోధన కేంద్రంలో కేలుచరణ్ కీర్తి శతకం అనే మూడు రోజుల కళ, ఫోటోగ్రఫీ ప్రదర్శనను ప్రారంభించారని ఓఎంఎంకామ్ న్యూస్, పీటీఐ తెలిపాయి. అది జనవరి 8 నుంచి 10 వరకు పరిశోధన కేంద్రంలో, రవీంద్ర మండపంలో జరిగింది, ఆయన జీవితంపై ఒక లఘు చిత్రం విడుదలైంది. ప్రియంబద హేజ్మాడి, కుంకుమ్ మొహంతి, మాధవి ముద్గల్ రతికాంత్ మహాపాత్రతో పాటు పాల్గొన్నారు.

శ్రజన్ 32వ గురు కేలుచరణ్ మహాపాత్ర అవార్డ్ ఫెస్టివల్ శతజయంతి సంవత్సరపు సంచికగా 2026 సెప్టెంబర్ 5 నుంచి 9 వరకు భువనేశ్వర్‌లోని రవీంద్ర మండపంలో జరిగింది. ముగింపు రాత్రి గురించి సంబాద్ ఇంగ్లీష్ ఇచ్చిన నివేదిక ప్రకారం, ప్రశంసాపత్రంతో కూడిన రూ. 1,00,000 గురు కేలుచరణ్ మహాపాత్ర అవార్డు 2026 నృత్యంలో షారన్ లోవెన్‌కు, సంగీతంలో కేశబ్ చంద్ర రౌత్‌కు, నాటకంలో ధీరేంద్రనాథ్ మల్లిక్‌కు, సినిమాలో మహాశ్వేత రాయ్‌కు దక్కింది.