ఓర్ఛా 1531 నుండి 1783 వరకు బుందేలా రాజధానిగా ఉంది, దాని రాజభవనాలు, ఆలయాలు, నదీతీర సమాధి మంటపాలకు ఇప్పుడు 2027 నుండి 2028 లక్ష్యంగా యునెస్కో నామినేషన్ ఫైల్ సిద్ధమైంది

భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ 2019 ఏప్రిల్ 15న (ii), (iv) ప్రమాణాల కింద “ఓర్ఛా చారిత్రక సమూహం” (The historic ensemble of Orchha) పేరుతో సమర్పించినప్పటి నుంచి ఓర్ఛా యునెస్కో తాత్కాలిక జాబితాలో ఉంది. మధ్యప్రదేశ్ టూరిజం బోర్డు తయారుచేసిన నామినేషన్ ఫైల్‌ను ప్రపంచ వారసత్వ కేంద్ర డైరెక్టర్‌కు అందజేశారని, 2027 నుండి 2028 చక్రాన్ని కేంద్రం సిఫార్సు చేసిందని 2024 అక్టోబర్ 17 నాటి వార్తలు చెబుతున్నాయి. ఓర్ఛా నమోదవుతుందా లేదా అన్నది ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ తర్వాత నిర్ణయిస్తుంది.

యునెస్కో నమోదు ప్రకారం ఓర్ఛా నివారీ జిల్లాలో బేత్వా నది ఒడ్డున సుమారు 12,000 మంది నివసించే పట్టణం, ఇది 1531 నుండి 1783 వరకు బుందేలా రాజధానిగా ఉంది. 2011 లెక్కల ప్రకారం జనాభా 11,511 అని బ్రిటానికా ఇచ్చింది.

పట్టణం గురించి యునెస్కో జాబితా నమోదు ఏం చెబుతోంది

ఈ నమోదు ప్రకారం పట్టణం పేరు “ఒండో ఛే” (Ondo chhe) అనే మాట నుంచి వచ్చింది, దానికి తక్కువ లేదా దాగిన అని అర్థం. చుట్టూ గుట్టలు, అడవి ఉన్న గిన్నె లాంటి ప్రదేశాన్ని అది వర్ణిస్తోంది. చారిత్రక భవనాలు, తోటలు, సంప్రదాయ ఇళ్లు దట్టంగా ఉన్నాయని చెప్పి, కొత్త నిర్మాణాలు పాత పట్టణ స్వభావానికి అడ్డు రాని సజీవ సాంస్కృతిక ప్రదేశంగా ఓర్ఛాను పేర్కొంటోంది. దట్టమైన అడవి వల్ల ఈ ప్రదేశంపై దాడి చేయడం చాలాకాలం కష్టంగా ఉండేదని, 17వ శతాబ్దపు కోట, రాజభవనం బేత్వా నదిలోని ఒక దీవిపై ఉన్నాయని, వాటిని కాజ్‌వే (నీటిపై ఎత్తుగా వేసిన దారి) ద్వారా చేరుకోవచ్చని బ్రిటానికా చెబుతోంది.

బుందేలా అధిపతి రుద్ర ప్రతాప్ సింగ్‌ను నమోదు తొలి రాజుగా పేర్కొంటోంది. ఆయన కుమారుడు భారతి చంద్, 1531 నుండి 1554 వరకు పాలించి, పెరుగుతున్న మొఘల్ ఒత్తిడి నుంచి రక్షణగా కోట కట్టడం సులభమని రాజధానిని గర్ కుండార్ నుంచి ఓర్ఛాకు మార్చాడని ఆ నమోదు చెబుతోంది. బుందేల్‌ఖండ్ ప్రాంతానికి పేరు తెచ్చిన బుందేలా రాజపుత్రులు 14వ శతాబ్దంలోనే అక్కడ స్థిరపడటం మొదలుపెట్టారని బ్రిటానికా చేర్చింది.

బీర్ సింగ్ దేవ్, ఓర్ఛాకు వెలుపల కూడా నిర్మించిన రాజు

బీర్ సింగ్ దేవ్ పాలనను యునెస్కో 1605 నుండి 1627 వరకు అని ఇస్తూ, ఓర్ఛా బుందేలా రాజుల్లో బహుశా ఆయనే గొప్పవాడని అంటోంది. ఆయన మొఘల్ యువరాజు సలీంకు దగ్గరయ్యాడని, సలీం సూచన మేరకు అక్బర్ అత్యంత సన్నిహిత సలహాదారు అబుల్ ఫజల్‌ను 1602లో దాడి చేసి చంపాడని ఆ నమోదు చెబుతోంది. ఆ ఏడాదే అక్బర్ సైన్యం ఓర్ఛాపై దండెత్తగా బీర్ సింగ్ దేవ్ పారిపోవాల్సి వచ్చింది. మూడేళ్ల తర్వాత సలీం జహంగీర్‌గా మొఘల్ సింహాసనం అధిష్ఠించి, బీర్ సింగ్ దేవ్‌ను ఓర్ఛా రాజుగా నియమించాడు. అక్బర్ పాలనా చరిత్రకారుడు అబుల్ ఫజల్ గురించిన బ్రిటానికా వ్యాసం ప్రకారం, సలీం ప్రేరణతో ఆయనను దారిలో ఆపి హత్య చేశారు, ఆయన మరణ తేదీ 1602 ఆగస్టు 22 అని అది ఇస్తోంది. అందులో బీర్ సింగ్ దేవ్ పేరు లేదు.

ఆయనను గొప్ప నిర్మాతగా నమోదు వర్ణిస్తోంది: దతియా, ఝాన్సీ కోటలను, మథుర, వారణాసిలలో ఆలయాలను కట్టించి, బుందేలీ వాస్తు శైలులను ఉత్తర భారతమంతా వ్యాపింపజేశాడని చెబుతోంది. దతియాలోని ఆయన 17వ శతాబ్దపు రాజభవనం హిందూ గృహ వాస్తుకు చక్కని ఉదాహరణ అని, ఝాన్సీ నగరం ఎదిగిన కోటను 1613లో ఓర్ఛా పాలకుడు కట్టించాడని బ్రిటానికా చెబుతోంది. యునెస్కో పాలనా తేదీల ప్రకారం ఆ పాలకుడు బీర్ సింగ్ దేవ్.

తర్వాతి పాలకులు కూడా అదే నమోదులో కనిపిస్తారు. 1848 నుండి 1874 వరకు పాలించిన హమీర్ సింగ్ 1865లో మహారాజా స్థాయికి ఎదిగాడు. ఆయన వారసుడు ప్రతాప్ సింగ్ 1854 నుండి 1930 వరకు జీవించి, 1874లో సింహాసనం అధిష్ఠించి, తన పాలనలో ఓర్ఛాలో కట్టిన ఇంజినీరింగ్, నీటిపారుదల పనుల్లో చాలావాటిని రూపొందించాడు. 1783లో రాజధాని తికమ్‌గఢ్‌కు మారిన తర్వాత ఓర్ఛా క్షీణించిందని బ్రిటానికా చెబుతోంది.

యునెస్కో కొత్త శైలిగా పేర్కొన్న రాజభవన ప్రణాళిక

(iv) ప్రమాణం కింద నమోదు మూడు రాజభవనాలను చూపుతోంది: రాణి మహల్ (ఇప్పుడు రామ్ రాజా ఆలయం), రాజా మహల్, జహంగీర్ మహల్. ప్రతిదీ మండల ప్రణాళికను అనుసరిస్తుంది, అంటే మధ్యలో ఖాళీ స్థలం చుట్టూ చిన్న చతురస్రాలు, దీర్ఘచతురస్రాలుగా విభజించిన చతురస్రం. పై అంతస్తుల్లో తెరిచిన ప్రాంగణాలు, మంటపాలు ఒకదాని తర్వాత ఒకటి వస్తాయి, అందువల్ల లోపలి ఖాళీ స్థలాలు తలకిందులైన పిరమిడ్ ఆకారంలో ఉంటాయి. బుందేలా రాజభవనాలు, ఆలయాలు మధ్యయుగ రాజపుత్ర వాస్తులో కొత్త శైలి అని, అవి సుల్తానేట్, మొఘల్ అంశాలను తీసుకున్నాయని, ఆ శైలి తర్వాత బుందేల్‌ఖండ్ అంతటా నిర్మాణాలను ప్రభావితం చేసిందని నమోదు చెబుతోంది.

ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా ఓర్ఛా గైడ్ ద్వీపంపై ఉన్న కోటను, అనేక వంపుల వంతెన ద్వారా చేరే మార్గాన్ని వర్ణిస్తూ, రాజా మహల్, జహంగీర్ మహల్, షీష్ మహల్ ఒక చతురస్రంలో ఉన్నాయని చెబుతోంది. రాజా మహల్ 1530ల నాటిది, రుద్ర ప్రతాప్ దానిని మొదలుపెట్టాడని గైడ్ అంటోంది; ప్రైవేట్, బహిరంగ సభల హాళ్లు అయిన దివాన్ ఇ ఖాస్, దివాన్ ఇ ఆమ్‌లలో దాని కుడ్య చిత్రాలు బాగా నిలిచి ఉన్నాయి. షీష్ మహల్ ఇప్పుడు మధ్యప్రదేశ్ టూరిజం నడిపే వారసత్వ హోటల్. జహంగీర్ మహల్ పేజీ ప్రకారం ఆ రాజభవనాన్ని రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖ చూసుకుంటోంది, పరిరక్షణ పనులతో దానిని తిరిగి బాగుచేశారు.

తోటల గురించి కూడా నమోదు చెబుతోంది. ఓర్ఛా తోటల రూపకల్పనలో మొఘల్ చార్ బాగ్ (నాలుగు భాగాలుగా విభజించిన తోట), రాజపుత్ర కోట తోటలు, హిందూ పవిత్ర వనాలు, నీటి వ్యవస్థలు కలిశాయి; దట్టమైన నిర్మాణాల నుంచి ఉపశమనం ఇవ్వడానికి తోటలను రద్దీ ప్రాంతాల దగ్గర ఉంచారు.

రెండు ఆలయాలు, ఒక విగ్రహం

రామ్ రాజా ఆలయం పాత రాజభవనంలో ఉంది. భారతదేశంలో అధికార గౌరవ వందనం దేవునికే ఇచ్చే ఏకైక ఆలయం ఇదేనని, రాముని రాజుగా పూజించే ఏకైక ఆలయం కూడా ఇదేనని ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా చెబుతోంది. సాయంత్రం ఆరతి సమయంలో కాపలా సిబ్బంది తుపాకీ వందనంతో గౌరవం అర్పిస్తారని, ఆలయం ప్రతిరోజూ సూర్యోదయం నుండి సూర్యాస్తమయం వరకు తెరిచి ఉంటుందని ఆ పోర్టల్ చెబుతోంది. ఆలయం మొదలైన కథ దానిలో ఇలా ఉంది. కృష్ణ భక్తుడైన మధుకర్ షా, రామ భక్తురాలైన ఆయన రాణి తీర్థయాత్ర విషయంలో గొడవపడ్డారు, రాణి ప్రార్థించడానికి అయోధ్యకు వెళ్లింది. రాముడు మూడు షరతులపై ఆమెతో రావడానికి ఒప్పుకున్నాడు: పుష్య నక్షత్రంలో కాలినడకన ప్రయాణం, ఎక్కడ ఉన్నా రాజుగా చూడటం, తొలిసారి ఎక్కడ ఉంచితే అక్కడే ఆలయం. వచ్చాక మధుకర్ షా తన కిరీటాన్ని వదిలి రామునికి పట్టాభిషేకం చేశాడు. రాముని రాజవంటశాలల్లో ఉంచారని, అందుకే ఆ వంటశాల ఆలయంగా మారిందని ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా గైడ్ చెబుతోంది; తాత్కాలికంగా ఉంచిన రాణి మహల్ నుంచి విగ్రహం కదలలేదని చతుర్భుజ్ పేజీ చెబుతోంది.

ఆ విగ్రహాన్ని ఉంచడానికి మధుకర్ షా చతుర్భుజ్ ఆలయాన్ని మొదలుపెట్టాడని, రాణి వచ్చేనాటికి అది పూర్తి కాలేదని ఆ పేజీ చెబుతోంది. చతుర్భుజ్ పేజీ ప్రకారం తొలి రాయి 1558లో వేశారు, పని ఆయన కుమారుని హయాంలో పూర్తయింది (పోర్టల్ ఆ పేరును వీర్ సింగ్ దేవ్ అని రాసింది). ఆలయం శిలువ ఆకారంలో ఉంది, నాగర శైలి శిఖరాలు (ఉత్తర భారత ఆలయాల వంపు తిరిగిన గోపురాలు), మారు గుర్జర శైలి ప్రధాన మంటపం, 67 మెట్ల వరుస ఉన్నాయి. అది తూర్పు ముఖంగా ఉందని, కోట సముదాయంలోని రామ మందిరానికి ఎదురుగా ఒకే రేఖలో ఉందని పేజీ చెబుతోంది; ఇప్పుడు అందులో రాధా శ్యాముల విగ్రహాలు ఉన్నాయని ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా గైడ్ అంటోంది.

పట్టణం వెలుపల కొండపై ఉన్న లక్ష్మీ నారాయణ ఆలయంలో రామ, కృష్ణుల జీవిత దృశ్యాలను, రాణి లక్ష్మీబాయి, బ్రిటిష్ దళాల మధ్య జరిగిన ఘర్షణను చూపే కుడ్య చిత్రాలు ఉన్నాయని ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా గైడ్ చెబుతోంది. ఆ కుడ్య చిత్రాలు బుందేలీ, మొఘల్ శైలుల కలయిక అని, 1793లో పృథ్వి సింగ్ ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించాడని లక్ష్మీనారాయణ పేజీ చెబుతోంది.

బేత్వా ఒడ్డున పద్నాలుగు స్మారక మంటపాలు

ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా ఛత్రీల పేజీ ప్రకారం, బేత్వా నదిపై కాంచన్ ఘాట్ వెంట బుందేలా పాలకులను దహనం చేసిన చోట కట్టిన గుమ్మటాల స్మారక మంటపాలైన ఛత్రీలు సుమారు 14 ఉన్నాయి. అవి 16, 17 శతాబ్దాలకు చెందినవి. ప్రతిదీ ఎత్తైన వేదికపై ఉన్న ఒక ఘనం, పైన నాగర ఆలయాల శిఖరాల వంటి గుమ్మటం లేదా శిఖరం ఉంటుంది; చెక్కడాలు యుద్ధాలను, కొలువు జీవితాన్ని, ఇతిహాసాల ఘట్టాలను చూపుతాయి. అన్నిటికంటే పురాతనమైనది మధుకర్ షాది, ఆయన తండ్రి కట్టించాడని ఆ పేజీ చెబుతోంది; బీర్ సింగ్ దేవ్ మూడంతస్తుల ఛత్రీ పైన తెరిచిన మంటపం ఉందని, అది అసంపూర్తిగా మిగిలిపోయిందని కూడా చెబుతోంది. పాలకుడు కాని సైన్యాధిపతి కిర్పా రామ్ గౌరా పేరు కూడా స్మరించుకున్నవారిలో ఉంది. బీర్ సింగ్ దేవ్ సోదరుడు రామ్ షా ఛత్రీ ఓర్ఛాలో కాదు, చందేరిలో ఉంది.

ఈ ఛత్రీలు రాజపుత్ర ఛత్రీల కంటే పెద్దవని ఓర్ఛా గైడ్ చేర్చింది. పోర్టల్ యాత్రా ప్రణాళిక 15 సమాధులను లెక్కిస్తుంది, కాబట్టి సంఖ్య మీరు ఏ పేజీ చదివారనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

హంపి, అంగ్కోర్‌లతో యునెస్కో నమోదు ఓర్ఛాను ఎలా పోలుస్తోంది

నమోదులోని పోలిక భాగం ఓర్ఛాను భారతదేశంలో చంపానేర్, హంపిలతో, ఇటలీలోని విచెంజా, దాని పల్లాడియన్ విల్లాలతో, కంబోడియాలోని అంగ్కోర్‌తో పక్కపక్కన ఉంచుతోంది. ఓర్ఛా ఒక సజీవ ప్రదేశంగా మిగిలి ఉండటంలో భిన్నమని, అక్కడ ఆలయాలు ఇప్పటికీ వాడుకలో ఉన్నాయని, రక్షణకు అనుకూలమైన స్థానం, మతపరమైన ప్రాధాన్యం, పాలకుల దౌత్యం వల్ల పట్టణం ఎదిగిందని అది చెబుతోంది. ప్రామాణికత విషయంలో, కొత్త అభివృద్ధి కంటే చారిత్రక పొరలే ఇప్పటికీ ఎక్కువని, నిరంతర వినియోగం, సమాజ కృషి వల్ల కట్టడాలు, తోటలు, ఆలయాలు నిలిచి ఉన్నాయని చెబుతోంది.

తాత్కాలిక జాబితాలోని ప్రతి నమోదుకూ దానిని రాసిన సభ్య దేశానిదే పూర్తి బాధ్యత అని పేజీలోని యునెస్కో నిరాకరణ ప్రకటన చెబుతోంది. అంటే ఈ వాదనలు ఆ ప్రదేశం కోసం భారత ప్రభుత్వం స్వయంగా చేసిన వాదన.

అధికారిక పేజీలు ఎక్కడ భిన్నంగా చెబుతున్నాయి

స్థాపన తేదీ భిన్నంగా ఉంది. ఓర్ఛాలో రాజధాని 1531లో మొదలైందని యునెస్కో నమోదు, బ్రిటానికా ఇస్తున్నాయి. రుద్ర ప్రతాప్ సింగ్ 15వ శతాబ్దంలో రాజ్యాన్ని స్థాపించాడని ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా ప్రధాన ఓర్ఛా పేజీ చెబుతోంది, ఆయన 1501లో నగరాన్ని స్థాపించాడని భారత ప్రభుత్వ సైట్ అయిన ఇండియా సినీ హబ్ చెబుతోంది.

జహంగీర్ మహల్ నిర్మాత మూడు విధాలుగా ఇవ్వబడింది. జహంగీర్‌కు స్వాగతం చెప్పడానికి రాజు ఉదైత్ సింగ్ దానిని కట్టాడని ఒక ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా పేజీ చెబుతోంది, చక్రవర్తి సందర్శనకు గుర్తుగా వీర్ సింగ్ దేవ్ 17వ శతాబ్దం తొలినాళ్లలో దానిని కట్టించాడని మరొకటి అంటోంది, జహంగీర్ మహల్ పేజీ అది 1598లో పూర్తయిందని చెబుతోంది, అది జహంగీర్ 1605లో సింహాసనం అధిష్ఠించకముందు. బ్రిటానికా నిర్మాత పేరు చెప్పకుండా దానిని జహంగీర్ రాజభవనం అంటోంది.

లక్ష్మీ నారాయణ ఆలయానికి పోర్టల్ తన గైడ్ పేజీలో 1622, మరో రెండు పేజీల్లో 1662 ఇస్తోంది. నిర్మాతగా చెప్పిన బీర్ సింగ్ దేవ్ గురించి యునెస్కో ఇచ్చిన తేదీలు 1627తో ముగుస్తాయి. రాముని ఓర్ఛాకు తెచ్చిన రాణిని రామ్ రాజా పేజీలోని ఒక భాగంలో గణేశ్ కున్వరి అని, మరొకదానిలో అరుంధతి అని పిలిచారు. ఛత్రీల చెక్కడాలు మరో విషయం: వాటిలో వివరమైన చెక్కడాలు లేవని గైడ్ చెబుతోంది, కానీ ఛత్రీల పేజీ యుద్ధాలు, కొలువు జీవితం చెక్కడాలను వర్ణిస్తోంది. పోర్టల్ ప్రధాన ఓర్ఛా పేజీ దాని పరిచయంలో పట్టణాన్ని యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ నగరం అంటోంది, అదే పేజీలోని తర్వాతి భాగం ఆ వాస్తును నామినేషన్ కోసం ప్రతిపాదించారని చెబుతోంది.

నామినేషన్ ఇప్పుడు ఏ దశలో ఉంది

ఒక దేశానికి తాత్కాలిక జాబితా తొలి అడుగని, ఆ ప్రదేశం అప్పటికే ఆ జాబితాలో లేకపోతే కమిటీ నామినేషన్‌ను పరిశీలించలేదని యునెస్కో నామినేషన్ల పేజీ చెబుతోంది. కమిటీ నిర్ణయం తీసుకోవాల్సిన ఏడాదికి ముందు ఏడాది ఫిబ్రవరి 1 నాటికి పూర్తి ఫైల్ సచివాలయానికి చేరాలి.

ఓర్ఛా నామినేషన్ ఫైల్, నిర్వహణ ప్రణాళిక కోసం మధ్యప్రదేశ్ టూరిజం బోర్డును క్లయింట్‌గా వారసత్వ సలహా సంస్థ DRONAH పేర్కొంటోంది; ఇది 2021 డిసెంబర్‌లో అప్పగించబడగా, పని 2022 జనవరి నుంచి సాగింది. ఆ పేజీ ప్రాజెక్టును కొనసాగుతున్నదిగా చూపుతోంది, యునెస్కో కార్యాచరణ మార్గదర్శకాల ఫార్మాట్‌లో ఫైల్‌ను వర్ణిస్తోంది.

2024 అక్టోబర్ 17 నాటి హితవాడ వార్త ప్రకారం, పారిస్‌లోని యునెస్కోకు భారత రాయబారి ఫైల్‌ను ప్రపంచ వారసత్వ కేంద్ర డైరెక్టర్‌కు అందజేశారు, కేంద్రం ఓర్ఛాను 2027 నుండి 2028కి సిఫార్సు చేసింది. ఓర్ఛా తాత్కాలిక జాబితా ప్రతిపాదనను టూరిజం బోర్డు 2019లో తయారుచేసిందని అదే వార్త చెబుతోంది. అదే రోజు ప్రభుత్వం ఫైల్‌ను 2027 నుండి 2028 చక్రానికి ఆమోదించిందని అవుట్‌లుక్ ట్రావెలర్ రాసింది. హితవాడ మొదటి పేరా సంవత్సరాన్ని 2028 అని ఇచ్చింది, కానీ దాని ఉప శీర్షిక, వార్తా భాగం 2027 నుండి 2028 అని చెబుతున్నాయి.

అధికారిక ప్రకటన తర్వాత ఓర్ఛా భారతదేశపు ఏకైక రాష్ట్ర రక్షిత ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం అవుతుందని హితవాడ చెబుతోంది, అది కావచ్చని అవుట్‌లుక్ ట్రావెలర్ చెబుతోంది. ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో ఇప్పటికే ఉన్న మూడు మధ్యప్రదేశ్ ప్రదేశాలను కూడా హితవాడ పేర్కొంటోంది: ఖజురాహో, భీమ్‌బెట్కా శిలాశ్రయాలు, సాంచీ. శీర్షిక ఏమైనా, అవుట్‌లుక్ పాఠం యునెస్కో అధికారిక అంగీకారాన్ని కాక, ఒక సమర్పణను వర్ణిస్తోంది. మేము తెరిచిన మూలాల్లో ఓర్ఛాపై ఐకోమోస్ మదింపు గానీ, కమిటీ నిర్ణయం గానీ కనిపించలేదు.