ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని సినౌలిలో క్రీ.పూ. 2000 ప్రాంతానికి చెందిన రాగి తొడుగు శవపేటికలు, రాగి పూత పూసిన మూడు పూర్తి పరిమాణ వాహనాలు దొరికాయి; 2024 రేడియోకార్బన్ పత్రం ఇప్పుడు ఆ ప్రదేశం కాలాన్ని నిర్ణయించింది

2018 వసంతంలో భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ (ASI) పశ్చిమ ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని బాగ్‌పత్ జిల్లాలో ఉన్న సినౌలి గ్రామంలో ఒక కందకం తవ్వి, నాలుగు కాళ్లపై నిలిచి రాగి తొడుగుతో కప్పిన చెక్క శవపేటికలను, వాటి పక్కనే పాతిపెట్టిన పూర్తి పరిమాణ చక్రాల వాహనాలను కనుగొంది. తవ్వకం డైరెక్టర్ ఎస్. కె. మంజుల్ ఏడుగురు రచయితల్లో ఒకరుగా ఉన్న, 2024 సెప్టెంబర్ 30న రేడియోకార్బన్ జర్నల్‌లో ప్రచురితమైన పత్రం, ఆ ప్రదేశాన్ని ప్రస్తుతానికి సుమారు 4,000 ఏళ్ల క్రితానికి, అంటే క్రీ.పూ. 2000 ప్రాంతానికి చెందినదిగా నిర్ణయిస్తోంది.

భారత ఉపఖండంలో తామ్రశిలాయుగం (రాతి పనిముట్లతో పాటు రాగి పనిముట్లు వాడకంలోకి వచ్చిన కాలం) నాటి రథాలతో కూడిన తొలి రాజ సమాధులు ఇవేనని రచయితలు రాశారు. ఆ వాహనాలు రథాలా అన్నది వాదనలో ఉంది; ఆ వాదనను కింద వివరించాం.

మొదటి శ్మశానానికి వంద మీటర్ల దూరంలో రెండో శ్మశానం

సినౌలిని కొన్ని పత్రాల్లో సనౌలి అని రాస్తారు; అది ఢిల్లీకి 60 నుంచి 70 కి.మీ. దూరంలో ఉందని హెల్సింకి విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన అస్కో పార్పోలా చెప్పారు. ఒక భూయజమాని తన పొలంలోని 35 బై 20 మీటర్ల, 1.5 మీటర్ల లోతు ప్రదేశం నుంచి ఒండ్రు మట్టిని తీస్తున్నప్పుడు కుండలు, యాంటెనా ఆకారపు పిడి ఉన్న రాగి కత్తి, మానవ ఎముకలు బయటపడటంతో ఇది వెలుగులోకి వచ్చింది. 2004లో ప్రాథమిక సందర్శన తర్వాత ASI 2005, 2006లో తవ్వి, ఎక్కువగా తల వాయవ్యం వైపు ఉన్న 116 సమాధుల శ్మశానాన్ని వెలికితీసింది. ఆ కుండల గురించి వి. ఎన్. ప్రభాకర్ చేసిన అధ్యయనం, పార్పోలా సంక్షిప్తం చేసినట్లుగా, గంగా-యమునా దోఆబ్‌లో, అంటే రెండు నదుల మధ్య భూమిలో, అప్పటివరకు తెలిసిన అతిపెద్ద చివరి హరప్పా కుండల సమూహమని తేల్చింది.

గ్రామస్థులకు యాదృచ్ఛికంగా దొరికిన వస్తువులు తవ్వకందారులను మళ్లీ ఆ స్థలానికి తీసుకెళ్లాయి. కొత్త కందకం పాత శ్మశానానికి సుమారు 100 మీటర్ల దూరంలో ఉండి, పార్పోలా ప్రకారం మరో ఏడు సమాధులను కలిగి ఉంది; తవ్వినవారు దాన్ని రాజ శ్మశానంగా భావించారు. ASIకి చెందిన సంజయ్ కుమార్ మంజుల్, అర్విన్ మంజుల్ పనికి నాయకత్వం వహించారు. రేడియోకార్బన్ పత్రం, ఆ స్థలంలో పనిచేసిన పురావస్తు శాస్త్రవేత్త దిశా అహ్లువాలియా ఎనిమిది సమాధులని లెక్కిస్తారు, కాబట్టి మూలాల మధ్య మొత్తం సంఖ్యలో ఒకటి తేడా ఉంది.

నాలుగు కాళ్లపై, రాగి తొడుగుతో శవపేటికలు

సినౌలికి కాళ్లపై ఉన్న చెక్క శవపేటికలు కొత్త ఖననం పద్ధతి, ఎందుకంటే 2005-2006 శ్మశానంలో అవి లేవని పార్పోలా చెప్పారు. 30 నుంచి 35 మి.మీ. మందం ఉన్న చెక్క పలకలు కుళ్లిపోయాయి, కానీ మూడు శవపేటికల్లో రెండింటికి సుమారు 3 మి.మీ. మందం రాగి పూత మిగిలి, వాటి ఆకారాన్ని సూచించింది. తవ్వినవారి నివేదికను సంక్షిప్తం చేస్తూ పార్పోలా వాటిలో రెండింటి కొలతలు ఇస్తారు. 3వ సమాధి గుంతలోని శవపేటిక 44 సెం.మీ. నాలుగు కాళ్లపై 163 సెం.మీ. పొడవు ఉంది. 6వ గుంతలోని శవపేటిక 50 సెం.మీ. కాళ్లపై 259 సెం.మీ. పొడవు ఉంది; లోపల, బయట రాగి ఉంది, బయటి వైపు ఆకుల నమూనా ఉంది.

6వ గుంత శవపేటిక మూత ఈ తవ్వకంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ చిత్రాన్ని కలిగి ఉంది. తవ్వినవారి నివేదిక ప్రకారం, పార్పోలా ఉటంకించినట్లు, మూతను చెక్కలో ఎత్తైన ఉబ్బెత్తు శిల్పంగా చెక్కి, చిన్న మేకులతో బిగించిన పలుచని రాగి రేకుతో కప్పారు. అది కొమ్ముల శిరోభూషణాలు ధరించిన ఎనిమిది మానవ లాంటి ఆకృతులను చూపిస్తుంది; వాటిలో మూడు ఏవో వస్తువులను పట్టుకున్నట్లు కనిపిస్తాయి. ఆ శిల్పం ఎద్దు తలలను చూపిస్తోందని విలేకరి టి. ఎస్. సుబ్రమణియన్ ఫ్రంట్‌లైన్‌లో మరో నిపుణుల అభిప్రాయాన్ని నమోదు చేశారని పార్పోలా జోడిస్తారు.

1వ గుంతలో రాగి లేని కాళ్ల శవపేటిక ఉంది; అందులో పొడవైన ఒక మహిళ దాదాపు పూర్తి అస్థిపంజరం, మోచేతి వద్ద అగేట్ పూసల భుజకీర్తి ఉన్నాయి. ఆమె పక్కన ఉన్న పెద్ద స్టాండ్ పళ్లెంలో విరిగిన బాకు, ఎద్దుతో అలంకరించిన కొమ్ము దువ్వెన ఉన్నాయి.

రాగి పూత వేదికలున్న మూడు వాహనాలు

ఇటీవలి వ్యవసాయ పనులతో దెబ్బతిన్న 3వ గుంతలోని వాహనం అన్నింటికంటే బాగా సంరక్షితమైంది. నివేదికపై పార్పోలా చదువు ప్రకారం, దానికి స్థిరమైన ఇరుసు ఉంది, దానిపై మందపాటి రాగి రేకులతో కప్పిన అర్ధవృత్తాకార చెక్క వేదిక, పక్క పలకలు, ముందు ఎత్తైన డ్యాష్‌బోర్డ్ ఉన్నాయి. రాగి గొట్టాలు వేదికకు చట్రంలా ఉన్నాయి, వాటిలో ఒకటి గొడుగును పట్టి ఉంచేలా అమర్చారు. రెండు చక్రాలూ ఘనమైనవి, వాటిపై 2 సెం.మీ. రాగి మేకులతో నాభి నుంచి అంచు వరకు మూడు వరుసల్లో త్రిభుజాకార రాగి రేకులు బిగించారు. 6వ గుంతలో అతి పెద్ద శవపేటిక పక్కన అదే రకం జంట ఉంది. 2018 జూన్‌లో థ్రింట్ రెండు రథాలని రాసింది; రేడియోకార్బన్ వ్యాసం, ఆర్కియాలజీ మ్యాగజైన్ సహా తర్వాతి కథనాలు మూడని చెబుతున్నాయి. ఖననం గుంతల్లోని వాహనాలు యోధ వర్గాన్ని సూచిస్తాయని, రథాలు విస్తృతంగా వాడిన మెసపొటేమియా, గ్రీస్ పక్కన భారతదేశాన్ని నిలబెడతాయని మంజుల్ అన్నట్లు ఆర్కియాలజీ మ్యాగజైన్ ఉటంకిస్తోంది.

3వ గుంత శవపేటిక చుట్టూ గిన్నె ఆకారపు రాగి శిరస్త్రాణం, రాగి పట్టీలతో చదరంగం నమూనాలో అలంకరించిన ఫిడేలు ఆకారపు డాలు, లోతైన రాగి పళ్లెం ఉన్న కాగడా, రాగి బాకు, వందల కొద్దీ పూసలు ఉన్నాయి. 6వ గుంతలో రాగితో అలంకరించిన కొరడా కాడ, తాబేలు ఆకారపు పీఠంపై ఒకే ముక్కగా పోతపోసిన ఘన రాగి పాత్ర, రెండు ఎలక్ట్రమ్ మూతలు (ఎలక్ట్రమ్ అనేది సహజ బంగారం, వెండి మిశ్రమ లోహం) అదనంగా ఉన్నాయి; ఇవి బహుశా రాజదండం చివరలని పార్పోలా భావిస్తున్నారు. శవపేటికను బంగారు పూసల వరుసలు అలంకరించాయి.

కత్తులు యాంటెనా పిడి రకం; పిడి పైభాగంలోని రెండు చుట్టుకున్న చేతుల వల్ల ఆ పేరు వచ్చింది. 5వ గుంతలోని సంకేత సమాధి నుంచి వచ్చిన ఒకటి 70 సెం.మీ. పొడవు ఉండి, రాగి పట్టీలతో కప్పిన చెక్క పిడి కలిగి ఉంది. ఈ రకం కత్తులు తొలి రాగి నిక్షేప (కాపర్ హోర్డ్) సంస్కృతులకు లక్షణమని, పరిణత హరప్పా సంస్కృతిలో లేవని పార్పోలా గమనిస్తున్నారు.

2024 పత్రం ఏ కాలాన్ని నిర్ణయించింది

రేడియోకార్బన్ పత్రం ఏడుగురు రచయితల్లో ఆరుగురు లఖ్‌నవూలోని బీర్బల్ సాహ్ని ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పాలియోసైన్సెస్‌కు అనుబంధంగా ఉన్నారు, మంజుల్ ASI తరఫు రచయిత. రేడియోకార్బన్ తేదీలు, భౌతిక సంస్కృతి ఆ ప్రదేశాన్ని ప్రస్తుతానికి సుమారు 4,000 ఏళ్ల క్రితం, అంటే దాదాపు క్రీ.పూ. 2000లో ఉంచుతున్నాయని, అది ఓచర్ రంగు కుండల, కాపర్ హోర్డ్ సంస్కృతికి చెందినదని భావిస్తున్నారని వారి సారాంశం చెబుతోంది. ఆ సంస్కృతి గంగా-యమునా దోఆబ్‌లో అభివృద్ధి చెంది సింధు నాగరికత చివరి దశకు సమకాలీనమైందని రచయితలు అంటారు. దీన్ని సింధు చివరి దశ, మెసపొటేమియా, గ్రీకు నాగరికతలకు సమకాలీనం కావడానికి ఆస్కారం ఉందని వారు భావిస్తారు.

ఈ వ్యాసం సారాంశాన్ని మాత్రమే చదవగలిగింది. పత్రం శీర్షికలో పేర్కొన్న ఐసోటోప్ విశ్లేషణతో సహా పూర్తి పాఠం జర్నల్ పేవాల్ వెనుక ఉంది. నాలుగేళ్ల ముందు రాసిన పార్పోలా పత్రం, కార్బన్ డేటింగ్ క్రీ.పూ. 1900 తేదీని నిర్ధారించిందని మంజుల్ చెప్పినట్లు టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా నివేదికను ఉటంకిస్తుంది; లఖ్‌నవూ సంస్థ ASIకి 3815, 3500 అనే రెండు రేడియోకార్బన్ తేదీలను పంపిందని, ఒక్కొక్కదానికి 130 ఏళ్ల దోష పరిధి ఉందని కూడా చెబుతుంది. 2018 జూన్‌లో మంజుల్ మొదటి అంచనా క్రీ.పూ. 2000 నుంచి 1800. ఆ రెండు సంఖ్యలు పత్రంలోని ప్రస్తుతానికి 4,000 ఏళ్ల క్రితం అనే దానితో సరిపోవు; అవి ఎలా సంబంధం కలిగి ఉన్నాయో చూపే పట్టికలు ఈ వ్యాసానికి అందుబాటులో లేవు.

రథాలా, ఎద్దుల బండ్లా

రథాన్ని, వాహన చరిత్రకారుల నుంచి పార్పోలా అనుసరించే నిర్వచనంలో, గుర్రాలు లాగే, చువ్వల చక్రాలు ఉన్న తేలికపాటి రెండు చక్రాల వాహనంగా చెప్పవచ్చు. సినౌలి వాహనాలను గుర్రాలు లాగాయా అని 2018 ఫిబ్రవరిలో ఒక వార్తాపత్రిక ఇంటర్వ్యూలో అడిగినప్పుడు, వాటి పరిమాణం, ఆకారం అవి లాగాయనే సూచిస్తున్నాయని మంజుల్ అన్నారని పార్పోలా నివేదించారు.

వాటిని భిన్నంగా చదవడానికి పార్పోలా అనేక కారణాలు చెబుతారు. చక్రాలు ఘనమైనవి, గుర్రాలకు అవి మరీ బరువని ఆయన భావిస్తారు. గుర్రాల అస్థిపంజరాలు గానీ, తలకాయలు గానీ, రథాల గుర్రాలను అదుపు చేసే చెంప ముక్కలు గానీ దొరకలేదు; తవ్వకం నుంచి వచ్చిన చిత్రాల్లో దువ్వెన నుంచి శవపేటిక మూతపై కొమ్ముల ఆకృతుల వరకు ఎద్దే ప్రధానంగా ఉంది. ఆయన ఈ వాహనాలను మహారాష్ట్రలోని దైమాబాద్‌లో దొరికిన, చివరి హరప్పా కాలానికి చెందిన రాగి ఎద్దుల బండితో పోలుస్తారు. ఆయన పఠనం ప్రకారం ఇవి ఎద్దులు లాగే బండ్లు, అయినా ఈ ఖననాలు కాంస్య యుగ భారతదేశంలో మొదటివని ఆయన ఇప్పటికీ అంటారు. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయంలో డాక్టరేట్ పరిశోధక విద్యార్థి రుచికా శర్మ 2018లో థ్రింట్‌తో మాట్లాడుతూ, చివరి హరప్పా ప్రదేశాల్లో ఎద్దుల బండ్లు సాధారణమని చెప్పి, వీటిని ASI ఎందుకు రథాలంటోందని ప్రశ్నించారు.

తవ్వకంలో పనిచేసిన అహ్లువాలియా 2018 డిసెంబర్‌లో రాస్తూ, వాహనాలను గుర్రాలు నడిపాయా అన్నది తేలలేదని, ఖననాలను రాజవని పిలవడం శవపేటికలు, వాహనాల బాహ్య రూపంపై ఆధారపడి ఉందని అన్నారు. 2024 పత్రం తన శీర్షికలో రథం అనే పదాన్ని కొనసాగించింది.

ఆ ప్రజలు ఎవరు

రాజ శ్మశానాన్ని తవ్వినవారు హరప్పా సంప్రదాయానికి వెలుపల ఉంచుతూనే దానితో సంబంధాన్ని అంగీకరిస్తారు. రథాలు, శవపేటికలు హరప్పా నాగరికతకు చెందినవి కావని మంజుల్ అన్నట్లు ది బెటర్ ఇండియా ఉటంకిస్తోంది; తవ్వినవారు హరప్పా సంబంధం తక్కువగా చూస్తున్నారని అహ్లువాలియా నివేదించారు. అయితే సమీపంలోని 2005-2006 శ్మశానం, ప్రభాకర్ అధ్యయనంపై పార్పోలా సంక్షిప్తం ప్రకారం, కుండల రీత్యా చివరి హరప్పా కాలానిది. చివరి హరప్పా అనేది ఆ నాగరికత చివరి దశ; దాని నగరాల గురించి సింధు నీటి వ్యవస్థల వ్యాసంలో వివరించాం. రాజ సమాధుల ఓచర్ రంగు కుండలు మందపాటి ఎర్ర పూత కలిగిన పాత్రలు, వేళ్లకు ఓచర్ రంగు అంటుతుంది; అవి ప్రధానంగా గంగా-యమునా దోఆబ్‌లో దొరుకుతాయి.

ఈ దొరికినవాటిపై రెండు పెద్ద ప్రశ్నలు వేశారు. ఒకటి, ఇండో-ఇరానియన్ భాషలు దక్షిణాసియాకు ఎలా చేరాయో చెప్పే తన నమూనాలో, తొలి వక్తలు మధ్య ఆసియా మీదుగా వచ్చారన్న దానికి పార్పోలా వీటిని వాడుకుంటారు. రెండోది, అవి మహాభారతానికి సంబంధించినవా అన్నది; మహాభారతం అంటే ఏమిటి అనే మా వివరణ దాని గురించి చెబుతుంది. మంజుల్ 2018 జూలైలో ఇతిహాసం గురించి, ఓచర్ రంగు కుండల, కాపర్ హోర్డ్ సంస్కృతుల గురించి ఉపన్యాసం ఇచ్చారని పార్పోలా నమోదు చేశారు; సంబంధం ఉందా అని అడిగినప్పుడు ఇప్పుడే చెప్పడం తొందరపాటని ఆయన అన్నట్లు ది క్వింట్‌లోని ఒక అభిప్రాయ వ్యాసం ఉటంకిస్తోంది. ఋగ్వేదం కూడా యోధులను, రథాలను ప్రస్తావిస్తుందని పార్పోలా ఉటంకించిన పండితుడు గియాకోమో బెనెడెట్టి సూచిస్తారు. ఈ ప్రాంతానికి గుర్రాలను ఎవరు తెచ్చారో చెప్పడానికి చాలా ఎక్కువ ఆధారాలు కావాలని అహ్లువాలియా రాశారు.

ఈ ప్రజలు ఎక్కడ నివసించారో కూడా తెలియదు. సమాధులకు 800 మీటర్ల దూరంలో 2018లో చేసిన పరీక్ష తవ్వకంలో కుండలు, పొయ్యిలు దొరికాయని పార్పోలా నివేదిస్తున్నారు, కానీ నివాస స్థలం ఇంకా దొరకలేదు. 2018 అస్థిపంజరాల నుంచి తీసిన డీఎన్‌ఏ నమూనాలు పుణెలోని డెక్కన్ కాలేజీ, హైదరాబాద్‌లోని ప్రయోగశాలల వద్ద ఉన్నాయని 2020లో పార్పోలా చెప్పారు; ఇక్కడ పరిశీలించిన మూలాలేవీ ఫలితాన్ని నివేదించలేదు. హరప్పా కాలం నాటి ప్రాచీన డీఎన్‌ఏ గురించి రాఖీగఢీ జన్యుక్రమం వ్యాసంలో ఉంది.

కేంద్ర రక్షణలో

2019 జూన్ 6న ASI, సాదిక్‌పూర్ సినౌలిలోని సుమారు 28 హెక్టార్లను జాతీయ ప్రాముఖ్యత ఉన్న ప్రదేశంగా ప్రకటించాలని ప్రతిపాదిస్తూ ముసాయిదా నోటీసు జారీ చేసిందని, అంతకుముందటి ASI ప్రకటన ఆ స్థలాన్ని చివరి హరప్పా కాలపు అతిపెద్ద శ్మశానవాటికగా పేర్కొందని స్వరాజ్య నివేదించింది. ప్రాచీన స్మారక చిహ్నాలు, పురావస్తు ప్రదేశాలు, అవశేషాల చట్టం, 1958 కింద 28.67 హెక్టార్లను కవర్ చేస్తూ ప్రకటన చేశారని క్రానికల్ ఇండియా 2020 నవంబర్‌లో నివేదించింది.