ఒడిశాలోని రత్నగిరిలో తవ్విన రెండు విహారాలు, వందలాది మొక్కుబడి స్తూపాలు ఉన్నాయి, 2024 డిసెంబర్ నుంచి మూడు బుద్ధ శిరస్సులు బయటపడ్డాయి, భారత యునెస్కో తాత్కాలిక జాబితాలో దానికి స్థానం దక్కింది

ఒడిశాలోని జాజ్‌పూర్ జిల్లాలో ఉన్న రత్నగిరి కొండపై ఒక బౌద్ధ విహార శిథిలాలు ఉన్నాయి. ఆ విహారానికి చెందిన మట్టి ముద్రలే దాన్ని రత్నగిరి మహావిహారంగా పేర్కొంటున్నాయి. భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ (ఏఎస్ఐ) దేబలా మిత్ర నేతృత్వంలో 1957-58 నుంచి 1960-61 వరకు నాలుగు సీజన్లలో ఇక్కడ తవ్వి, పెద్ద ఇటుక స్తూపాన్ని, రెండు విహారాలను, ఇటుక ఆలయాల వరుసను, వందలాది చిన్న స్తూపాలను వెలికితీసింది. 2024 డిసెంబర్ మొదట్లో మళ్లీ మొదలుపెట్టి మూడు పెద్ద బుద్ధ శిరస్సులను నమోదు చేసింది. 2025 డిసెంబర్ 22 నాటి యునెస్కో తాత్కాలిక జాబితాలోని భారత నమోదు రత్నగిరిని పొరుగున ఉన్న లలితగిరి, ఉదయగిరులతో కలిపి ఒడిశా బౌద్ధ త్రిభుజ స్థలాలుగా చేర్చింది.

ఒడియాలో ఈ పేరుకు “రత్నాల కొండ” అని అర్థం. ఈ స్థలం బ్రాహ్మణి, బిరూప నదుల మధ్య ఉన్న అస్సియా కొండల శ్రేణిలో ఉంది. ది హిందూ దీన్ని భువనేశ్వర్ నుంచి సుమారు 100 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉందని చెప్పగా, పీటీఐ సుమారు 80 కిలోమీటర్లు అంటోంది.

మొదటి తవ్వకం సీజన్ల వారీగా నమోదు చేసినది

ఏఎస్ఐ వార్షిక సమీక్షల్లో 1957-58 నుంచి 1960-61 వరకు నాలుగు క్షేత్ర సీజన్లు నమోదయ్యాయి. భారత యునెస్కో నివేదికతో సహా తర్వాతి కథనాలు ఈ తేదీలను 1958 నుంచి 1961 వరకు అని ఇస్తున్నాయి. 1957-58 సమీక్ష ప్రకారం దేబలా మిత్ర నేతృత్వంలోని తూర్పు వలయం రత్నగిరి కొండలో కొంత భాగాన్ని తవ్వి, నైరుతి భాగంలో ఉన్న ఇటుక స్తూపాన్ని పూర్తిగా బయటపెట్టింది. దాని పీఠం ప్రతి వైపు సుమారు 47 అడుగులు (14 మీటర్లు) ఉన్న చతురస్రం, ప్రతి ముఖానికి ఐదు లోపలి మెట్లు, ఆరు బయటి పొడుచుకువచ్చిన భాగాలు ఉన్నాయి. పీఠం గరిష్ఠంగా 9 అడుగుల ఎత్తు వరకు నిలిచి ఉంది, జాగ్రత్తగా రుద్దిన ఇటుక ముఖభాగంపై శంఖ సున్నపు గారపూత ఆనవాళ్లు కనిపించాయి. మధ్యలో తవ్విన గుంతలో 65 వరుసల ఇటుకలతో ఘనమైన కేంద్ర భాగం, సుమారు 16 అడుగుల 7 అంగుళాల (5 మీటర్ల) ఎత్తు వరకు కనిపించింది. అందులో ఏ ధాతువూ దొరకలేదు. ధాతువు ఉండి ఉంటే అది మిగిలి ఉన్న పైభాగంపైన లేదా మధ్య నుంచి పక్కగా ఉండవచ్చని నివేదిక చెబుతోంది.

1958-59 సీజన్ స్తూపానికి ఉత్తరాన ఉన్న దిబ్బను చేపట్టింది. సమీక్ష ప్రకారం రెండు పూర్తి విహారాలు పక్కపక్కనే ఉన్నాయి, వాటిని సుమారు 11 అడుగుల 5 అంగుళాల (3.5 మీటర్ల) వెడల్పు ఉన్న దారి వేరు చేస్తోంది, రెండూ దక్షిణ ముఖంగా ఉన్నాయి.

విహారం 1 సుమారు 180 అడుగుల (55 మీటర్ల) చతురస్రం. మెట్ల వరుస ఎక్కి చేరే ప్రవేశ మంటపం, క్లోరైట్ (ఆకుపచ్చ రాయి)తో చెక్కిన తలుపు చట్రం, దాని పై దూలంపై గజలక్ష్మి దేవి, రాతి నేల వేసిన లోపలి ప్రాంగణం, ఇరవై నాలుగు గదులు ఉన్నాయి. దాని గర్భాలయంలో సింహాసనంతో కలిపి 11 అడుగుల 9 అంగుళాల ఎత్తున్న కూర్చున్న బుద్ధుడు ఉన్నాడు. అది ఖోండలైట్ రాతి దిమ్మలతో కట్టినది, ఆ దిమ్మలు శిథిలాల్లో చెల్లాచెదురుగా దొరకగా బృందం వాటిని తిరిగి అమర్చింది. ఆ బుద్ధునికి ఇరువైపులా పద్మపాణి, వజ్రపాణి ఉన్నారు. నైరుతి మూలలోని మెట్ల మార్గాన్ని బట్టి ఆ కట్టడం రెండు లేదా అనేక అంతస్తులదని సమీక్షకులు నిర్ణయించారు. విహారం 2 సుమారు 95 అడుగుల (29 మీటర్ల) చతురస్రం, పద్దెనిమిది గదులతో ఉంది, తూర్పు, దక్షిణ వరుసల గదుల్లో ప్రతిదానికీ దారి వైపు రాతి కటకటాల కిటికీ ఉన్న చిన్న లోపలి గది ఉంది.

రెండు కట్టడాల నుంచి కంచు విగ్రహాలు, వందలాది చిన్న మట్టి ముద్రలు, పెద్ద సంఖ్యలో రాతి విగ్రహాలు బయటపడ్డాయి, రత్నగిరి స్పష్టంగా కంచు పోత పోసే కేంద్రమని సమీక్ష వర్ణిస్తోంది.

ముద్రలు, ఆలయాలు, పాత గోడలు

తవ్వకంలో దొరికిన కొన్ని కాల్చిన మట్టి ముద్రలపై ఉన్న లేఖనాన్ని 1958-59 సమీక్ష ఈ స్థాపనను రత్నగిరిలోని బౌద్ధ భిక్షు సంఘపు మహావిహారంగా పేర్కొంటున్నట్లు చదివింది, ఆ పేరు “ఇప్పటికీ నిలిచి ఉంది” అని చెప్పింది. అదే నమోదు ఇంకా ఇలా చేర్చింది: టిబెట్ చరిత్రకారుడు తారానాథ్, ఒరిస్సాలో సముద్రతీరానికి దగ్గరగా బుద్ధపక్ష అనే పాలకుని కాలంలో కట్టిన రత్నగిరి విహారాన్ని ప్రస్తావిస్తారు, ఆ పాలకుని ఎవరో తెలియదు. తారానాథ్ రాసిన భారతదేశంలో బౌద్ధమత చరిత్రను పురాతత్వ 1608 నాటిదిగా చెబుతోంది.

తర్వాతి సీజన్లు మరిన్ని జోడించాయి. 1959-60 సమీక్ష ప్రకారం విహారం 2ను అంతకుముందు ఉన్న ఒక విహారం శిథిల గోడలపై కట్టారు, దాని దక్షిణ భాగం కింద ఇంకా పాత విహారం ఆనవాళ్లు ఉన్నాయి, విహారం 1 పక్కన ఒరిస్సా శైలి చిన్న ఇటుక ఆలయం ఉంది. 1960-61 సమీక్ష ఆలయాలు 2 నుంచి 6 వరకు జాబితా చేసింది. వాటిలో ఆలయం 5లో సుమారు పదో శతాబ్దపు అక్షరాలతో బౌద్ధ సూత్రం చెక్కిన 2.34 మీటర్ల (7 అడుగుల 8 అంగుళాల) ఖోండలైట్ మంజుశ్రీ విగ్రహం ఉంది. విహారం 2కు దక్షిణంగా ఒక ప్రాంతంలో ఇంకా యథాస్థానంలో నిలిచి ఉన్న 125 స్తూపాలను కూడా అది నమోదు చేసింది.

వందలాది చిన్న స్తూపాలు

మొదటి సీజన్ రత్నగిరికే ప్రత్యేకమని సమీక్ష పిలిచే ఒక విషయాన్ని కనుగొంది: ప్రధాన స్తూపానికి నైరుతిలో విశాలమైన ప్రాంతంలో చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్న వందలాది చిన్న ఏకశిలా స్తూపాలు. వాటిలో చాలా వాటిపై పద్మ దళాల పట్టీలతో అలంకరణ, మహాయాన, వజ్రయాన సంప్రదాయాల దేవతా రూపాలు ఉన్నాయి, కొన్నింటిపై బౌద్ధ సూత్రం చెక్కి ఉంది. ఆ ప్రాంతాన్ని వాటిని సమర్పించడానికి కేటాయించి ఉండవచ్చని, లేదా వాటిని అమ్మే పనిశాలగా ఉండవచ్చని తవ్వకందారులు సూచించారు.

ప్రధాన స్తూపాన్ని అంతకుముందు ఉన్న ఇటుక కట్టడం శిథిలాలపైనే నేరుగా కట్టారని, దాని తూర్పున మరో స్తూప పీఠం ఉందని, దాని లోపల ధారణులు (చిన్న బౌద్ధ మంత్ర ప్రార్థనలు) చెక్కిన ఐదు కాల్చిన మట్టి ఫలకాలు ఉన్నాయని 1958-59 సమీక్ష పేర్కొంది. 2024 తవ్వకం మరో కొన్ని వందలను బయటపెట్టింది. చిన్న మొక్కుబడి శిల్పాలు ఒక వరుసలో ఉంచి కనిపించాయని ది హిందూ నివేదిక చెబుతోంది, కోరిక తీరినప్పుడు కానుక సమర్పించే వజ్రయాన ఆచారంతో దాన్ని అది ముడిపెడుతోంది, ఆ సంఖ్య చూస్తే ఎంతో మంది సందర్శకులు వచ్చే స్థలమని తెలుస్తోందని కూడా అంటోంది.

ఆధారాలు వేర్వేరు తేదీలు ఇస్తున్నాయి

తవ్వకందారులు జాగ్రత్తగా వ్యవహరించారు. తూర్పు సమూహంలోని ఒక రాతి స్తూపంపై ఉన్న ధారణి పాఠం (అది ప్రధాన స్తూపం పీఠం స్థాయికి సుమారు 1 అడుగు 10 అంగుళాలు పైన ఉంది) అక్షరాల శైలిని బట్టి ఎనిమిదో శతాబ్దం చివరి లేదా తొమ్మిదో శతాబ్దం మొదటి కాలానికి చెందినదని, కాబట్టి ప్రధాన స్తూపం అంతకన్నా ముందే కట్టారని 1957-58 సమీక్ష చెబుతోంది. గుప్త కాలపు అక్షరాలతో ప్రతీత్యసముత్పాద సూత్రం చెక్కిన ఫలకం అంతకు ముందే బౌద్ధ కట్టడాలు ఉన్నాయనడానికి రుజువని కూడా అది చేర్చింది, ఎందుకంటే ఆ పాఠాన్ని స్తూపాల లోపల ఉంచడం గుప్తుల ఆచారం.

విహారాల విషయంలో తేదీకి ప్రత్యక్ష ఆధారం లేదని 1958-59 సమీక్ష చెబుతోంది. విహారం 1 ద్వారాలపై ఉన్న చెక్కడం భువనేశ్వర్‌లోని ఎనిమిదో శతాబ్దపు ఆలయాలను పోలి ఉందని, అది దాని స్థాపన కాలాన్ని సుమారుగా సూచించవచ్చని, కొన్ని క్లోరైట్ విగ్రహాలు పదమూడో శతాబ్దపు కోణార్క్ సూర్య దేవాలయాన్ని గుర్తుకు తెస్తాయని అది పేర్కొంది. బౌద్ధ దేవతా గణంలో మహాయాన-వజ్రయాన అభివృద్ధి సాధారణంగా భావించే దానికన్నా ఈ ప్రాంతంలో కొంత ముందే జరిగిందని శిల్పాలు చూపించవచ్చని 1957-58 సమీక్ష కూడా అంటోంది.

తర్వాతి కథనాలు దీన్ని ఒక కాల వ్యవధిగా కుదించాయి. మిత్ర నివేదికను సంక్షిప్తం చేస్తూ ఆమె కేంద్ర భాగాన్ని క్రీస్తుశకం ఐదో శతాబ్దానికి, అభివృద్ధిని పన్నెండో శతాబ్దానికి చెందినదిగా నిర్ణయించిందని పురాతత్వ చెబుతోంది. ది హిందూ ఐదు నుంచి పదమూడో శతాబ్దం వరకు అని చెబుతూ, బౌద్ధ కార్యకలాపాలు పదహారో శతాబ్దం వరకు కొనసాగాయంటోంది. భారత యునెస్కో నివేదిక ముద్రలపై అక్షరాల శైలిని బట్టి నాలుగు నుంచి పన్నెండో శతాబ్దం వరకు అని ఇస్తూ, ఎనిమిది నుంచి పదో శతాబ్దాల్లో భౌమకర రాజవంశం కింద విహారం ప్రాముఖ్యత పొందిందని చెబుతోంది.

2024 డిసెంబర్ సీజన్

ఆరు దశాబ్దాలకు పైగా విరామం తర్వాత ఏఎస్ఐ రత్నగిరిలో మళ్లీ తవ్వుతుందని 2024 నవంబర్ 13న ది స్టేట్స్‌మన్ నివేదించింది, ఇందులో గువహాటిలోని కాటన్ విశ్వవిద్యాలయం, సంబల్‌పూర్ విశ్వవిద్యాలయం, ఉత్కల్ విశ్వవిద్యాలయం పరిశోధకులు కలిసి పనిచేస్తారు. పూరీ వలయ సూపరింటెండింగ్ ఆర్కియాలజిస్ట్ దిబిషద బ్రజసుందర్ గర్నాయక్ మాట్లాడుతూ, బృందం మొదట పాత కందకాలను శుభ్రం చేసి, పడేసిన మట్టిని తొలగిస్తోందని చెప్పారు. సిబ్బంది కొరత కారణంగా కొన్ని తవ్వకాలను రాష్ట్ర శాఖలు, విశ్వవిద్యాలయాలతో పంచుకోవాలన్న ఏఎస్ఐ విధానంలో భాగంగా ఈ విశ్వవిద్యాలయ భాగస్వామ్యాన్ని ఆయన వర్ణించారు.

63 ఏళ్ల విరామం తర్వాత తవ్వకం 2024 డిసెంబర్ 5న మొదలైందని 2025 మార్చి 2న పీటీఐ నివేదించింది, ది హిందూ కథనం ప్రకారం డిసెంబర్ 1న బృందం స్థలం దక్షిణ భాగంలోని దిబ్బ వద్ద చేరింది. మార్చి నాటికి సుమారు 15 మంది పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు మూడు పెద్ద బుద్ధ శిరస్సులను, ఎనిమిది, తొమ్మిదో శతాబ్దాలకు చెందిన లేఖనాలున్న అవశేషాలను, మరో ఆలయ సముదాయాన్ని, పెద్ద సంఖ్యలో మొక్కుబడి స్తూపాలను, 1,200 నుంచి 1,300 ఏళ్ల నాటివని భావించే మట్టి పాత్రలను వెలికితీశారని పీటీఐ చెప్పింది. లేఖనాలున్న రాతి ఫలకాలు కుటిల లిపిలో సంస్కృతంలో ఉన్నాయని, మట్టి పాత్రల్లో ఎక్కువ భాగం సన్నని బూడిద రంగు పాత్రలని ది హిందూ చేర్చింది.

అతి పెద్ద శిరస్సు ముఖం కిందకు ఉండి పడి ఉంది, దాన్ని శుభ్రం చేయడానికి దాదాపు రెండు నెలలు పట్టింది. ది హిందూ దాని ఎత్తును 1.4 మీటర్లుగా ఇచ్చి, ఒడిశాలో దొరికిన వాటిలో అతి పెద్దదని చెబుతోంది, పీటీఐ ఒక ఏఎస్ఐ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తను ఉటంకిస్తూ సుమారు 1.5 మీటర్లు అంటోంది. భారతదేశంలో ఎక్కడైనా దొరికిన బుద్ధ శిరస్సులన్నింటిలో ఇదే పెద్దదా అన్నది ఏఎస్ఐ తర్వాత నిర్ణయిస్తుందని ది హిందూ అంటోంది, దాన్ని తేల్చే ప్రచురిత కొలత ఏదీ లేదు. సమీపంలో దొరికిన రాతి అరచేతులు, వేళ్లు పెద్ద కూర్చున్న బుద్ధ విగ్రహానికి చెందినవని భావిస్తున్నారు. బృందం ఏకశిలా ఏనుగు శిల్పాన్ని కూడా నమోదు చేసింది, అమోఘసిద్ధి, రత్నసంభవ, అక్షోభ్య, అమితాభ, తార, మారీచి, పద్మపాణి, చుందల మొక్కుబడి శిల్పాలను ది హిందూ జాబితా చేసింది.

లలితగిరి, ఉదయగిరులలో ఉన్నట్లు చైత్యగృహం, అంటే ప్రార్థనా మందిరం కోసం వెతకడమే లక్ష్యమని గర్నాయక్ ది హిందూతో చెప్పారు. రత్నగిరిలో అలాంటిది ఇంకా దొరకలేదని, అయితే బృందం వేరే ఆకారంలో ఉన్న ఆలయ సముదాయాన్ని వెలికితీసిందని ది హిందూ నివేదిస్తోంది. అయితే భారత యునెస్కో నివేదిక స్థలంలోని కట్టడాల్లో చైత్యగృహాన్ని జాబితా చేసింది, కాబట్టి ఈ విషయంపై ఆధారాలు విభేదిస్తున్నాయి. పని ఇంకా ప్రాథమిక దశలోనే ఉందని, చెల్లాచెదురైన శిల్పాలు, స్తూపాలను చూస్తే ఏదో ఒక సమయంలో ధ్వంసం జరిగి ఉండవచ్చని అసిస్టెంట్ సూపరింటెండింగ్ ఆర్కియాలజిస్ట్ ప్రజ్ఞాన్ ప్రతిమా ప్రధాన్ ది హిందూతో చెప్పారు, ఎందుకంటే పొరుగు స్థలాలు చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నాయి, భూకంపం ఈ తీరును వివరించదు.

కొండపై ఒక గ్రామం ఉంది. కొన్ని మొక్కుబడి స్తూపాలు ఇప్పుడు తులసి మొక్కల పీఠాలుగా వాడుతున్నాయని, శిథిలాల నుంచి రాళ్లు, చెక్కడాలు ఇళ్లలో ఉన్నాయని, వాటిని తిరిగి ఇవ్వాలని ఏఎస్ఐ విజ్ఞప్తి చేసిందని, తవ్వకం కుటుంబ భూమి వరకు చేరిన చోట కొందరు నివాసులు పరిహారం కోరుతున్నారని ది హిందూ నమోదు చేసింది.

రత్నగిరి దాని పొరుగు స్థలాల మధ్య ఎక్కడ ఉంది

మూడు వజ్ర త్రిభుజ స్థలాలు 10 కిలోమీటర్ల వ్యాసార్ధంలో ఉన్నాయని ది హిందూ చెబుతోంది. యునెస్కో నమోదులో లలితగిరి క్రీస్తుపూర్వం రెండు నుంచి మూడో శతాబ్దం నాటి అతి పురాతనమైనది, ఉదయగిరి మహాయాన, తర్వాత వజ్రయాన కేంద్రం, రత్నగిరి “భౌమకర రాజవంశ ఆదరణలో ఒక ప్రధాన వజ్రయాన కేంద్రం”. స్తూప మరమ్మతు, మంటప నిర్మాణం, బావి తవ్వకాన్ని నమోదు చేసే తొమ్మిదో లేదా పదో శతాబ్దపు నాగరి అక్షరాల రాతి శాసనాన్ని, రత్నగిరిలో కర్పూరశ్రీ అనే రాణి నివసించిందని చూపుతోందని భారత నివేదిక చదివే రాగి శాసనాన్ని కూడా అది చేర్చింది. ఆ శాసనం సోమవంశ రాజు కర్ణదేవుడు తన ఆరో పాలనా సంవత్సరంలో ఇచ్చిన గ్రామ దానమని 1957-58 సమీక్ష గుర్తించింది.

భౌమ రాజు శివకరదేవుడు 795లో ప్రజ్ఞ అనే భిక్షువు ద్వారా గండవ్యూహ అనే బౌద్ధ గ్రంథ ప్రతిని చైనా చక్రవర్తికి పంపాడన్న రికార్డును కూడా ఆ నివేదిక ఉదహరిస్తోంది, తొమ్మిది, పదో శతాబ్దాల్లో ఆరుగురు రాణులు వరుసగా పాలించారని చెబుతోంది. ఇవి యునెస్కోకు భారత్ చేసిన ప్రకటనలు, ఆ విషయం పూర్తిగా సభ్య దేశానిదే బాధ్యత అనే గమనికతో యునెస్కో వాటిని ప్రచురిస్తోంది.

నలందతో పోలికపై, మిత్రను సంక్షిప్తం చేస్తూ పురాతత్వ చెప్పేది: అసలు రూపంలో ఈ స్థాపనను నలందతో పోల్చవచ్చు, దాని మొక్కుబడి స్తూపాలు బోధ్ గయలోని వాటికి సాటి వస్తాయి. రత్నగిరి విద్యా కేంద్రంగా నలందతో సరితూగిందని చరిత్రకారులు చెప్పారని బుద్ధిస్ట్‌డోర్ నివేదిస్తోంది. నలంద గురించి ప్రపంచాన్ని ఆకర్షించిన విశ్వవిద్యాలయం చూడండి, తూర్పు విహారాలను ఆదరించిన రాజుల గురించి పాల రాజవంశం చూడండి.

హ్యూయెన్ త్సాంగ్ ఏం చెప్పారు, ఏం చెప్పలేదు

సామ్యూల్ బీల్ అనువాదంలో హ్యూయెన్ త్సాంగ్ ఓద్ర దేశ వర్ణన ప్రకారం ఆ దేశంలో సుమారు వంద విహారాలు, 10,000 మంది భిక్షువులు ఉన్నారు, అందరూ మహాయానాన్ని అభ్యసిస్తున్నారు, దాని నైరుతి సరిహద్దులో ఒక గొప్ప పర్వతంపై పుష్పగిరి అనే విహారాన్ని ఆయన వర్ణించారు. అందులో రత్నగిరి పేరు లేదు. ఆ పాఠంలోని రెండు కొండలను భువనేశ్వర్ సమీపంలోని ఉదయగిరి, ఖండగిరులుగా అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ భావించారని, అస్కా సమీపంలో బహుశా స్తూపం అవశేషాలు దొరికాయని బీల్ వ్యాఖ్యలు నమోదు చేశాయి.

పి. ఆచార్య 1949లో పుష్పగిరి అవశేషాలు నల్తిగిరి, ఉదయగిరి, రత్నగిరి కొండలన్నీ కలిపినవని సూచించినట్లు పురాతత్వ నమోదు చేసింది. హ్యూయెన్ త్సాంగ్ రత్నగిరిని సందర్శించి ఉండవచ్చని పేరు చెప్పని ఒక ఏఎస్ఐ అధికారి అన్నట్లు ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌ను ఉటంకిస్తూ బుద్ధిస్ట్‌డోర్ చెబుతోంది. యాత్రికుల స్వంత రికార్డుల గురించి ఫాహియాన్, హ్యూయెన్ త్సాంగ్, యిజింగ్ వ్యాసంలో ఉంది. కొన్ని క్లోరైట్ విగ్రహాలను 1958-59 సమీక్ష పోల్చిన కోణార్క్ ఆలయానికి దాని స్వంత వ్యాసం ఉంది, సూర్య దేవాలయ రథం.

2026 నవంబర్ 2 నాటికి బౌద్ధ త్రిభుజం (ii), (iv) ప్రమాణాల కింద తాత్కాలిక జాబితా నమోదుగా ఉంది, ఇది ప్రాథమిక అడుగు మాత్రమే, ప్రపంచ వారసత్వ హోదాను ఇవ్వదు.