1898 జనవరిలో తెరిచిన పిప్రహ్వా స్తూపంలో శాక్యులను పేర్కొనే ప్రాచీన బ్రాహ్మీ శాసనంతో కూడిన సబ్బురాయి పేటిక ఉంది, హాంకాంగ్ వేలం ఆగిపోయిన తర్వాత ఆ నిక్షేపంలోని రత్నాలు 2025 జూలై 30న భారత్‌కు తిరిగి వచ్చాయి

1898 జనవరిలో బస్తీ జిల్లాలోని బిర్డ్‌పూర్ ఎస్టేట్‌ను నిర్వహించే ఇంగ్లిష్ ఇంజినీర్ విలియం క్లాక్స్టన్ పెప్పే పిప్రహ్వా వద్ద ఇటుకల దిబ్బ మధ్యలో బావి తవ్వి, ఐదు ధాతు పాత్రలున్న ఇసుకరాతి పేటికను కనుగొన్నారు. అందులోని ఒక సబ్బురాయి పేటికపై ప్రాచీన బ్రాహ్మీ అక్షరాల పంక్తి ఉంది; అది బుద్ధుని ధాతువుల గురించి, ఆయన పుట్టిన వంశమైన శాక్యుల గురించి చెబుతుంది.

ఆ నిక్షేపంలోని ఆభరణాల్లో పెప్పే వారసుల వద్ద మిగిలినవి 2025 మే 7న హాంకాంగ్‌లో వేలం వేయాల్సి ఉంది. భారత సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖ న్యాయ నోటీసు వల్ల సోథెబైస్ అమ్మకాన్ని వాయిదా వేసింది, 2025 జూలై 30న గోద్రెజ్ ఇండస్ట్రీస్ గ్రూప్ భాగస్వామ్యంతో రత్నాలు స్వదేశానికి వచ్చాయని మంత్రిత్వ శాఖ ప్రకటించింది. పిప్రహ్వా ప్రదర్శన 2026 జనవరి 3న న్యూఢిల్లీలో ప్రారంభమైంది, 2026 అక్టోబర్ 31 నుంచి నేషనల్ మ్యూజియం నుంచి వచ్చిన ధాతువులు అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని ఆశ్రమాల్లో మూడు వారాల యాత్రలో ఉన్నాయి.

పెప్పే మధ్యలో ఏం కనుగొన్నారు

పిప్రహ్వా ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని సిద్ధార్థనగర్ జిల్లాలో, నేపాల్ సరిహద్దుకు కొంచెం దక్షిణంగా ఉంది. పెప్పే స్వంత నివేదిక దిబ్బను సరిహద్దు నుంచి అర మైలు దూరంలో ఉంచింది, బెర్లిన్‌కు చెందిన శాసన పరిశోధకుడు హ్యారీ ఫాల్క్ లుంబిని నుంచి దూరాన్ని సుమారు 15 కిలోమీటర్లుగా ఇస్తున్నారు. పెప్పే 1897లో పైభాగంలో అడ్డంగా కందకం తవ్వారు. ఆ ఏడాది అక్టోబర్‌లో ఇండియన్ సివిల్ సర్వీస్‌కు చెందిన విన్సెంట్ స్మిత్ దానిని పరిశీలించి, లోపల ఏదైనా ఉంటే అది కేంద్రంలో, బహుశా నేల మట్టానికి దగ్గరగా ఉంటుందని ఆయనతో చెప్పారు.

1898 జనవరి తొలి రోజుల్లో పెప్పే మధ్యలో పది అడుగుల చతురస్రాకార బావి తవ్వారు. ఇటుక పనిలోంచి మట్టితో నిండిన ఒక గొట్టం కిందికి సాగింది, 18 అడుగుల ఘన ఇటుక తర్వాత ఆయన ఒక రాతి పలకను చేరారు, అది ఇసుకరాతి పేటిక మూత. పైన ఉన్న బరువుకు మూత నాలుగు ముక్కలుగా పగిలింది, అయినా పేటిక ఇంకా మూసి ఉంది. మూతతో కలిపి పేటిక బరువును పెప్పే 1,537 పౌండ్లుగా లెక్కించారు, ఫాల్క్ దానిని దాదాపు 700 కిలోలుగా చెబుతున్నారు.

లోపల రెండు సబ్బురాయి కుండలు, లోటా ఆకారంలోని ఒక సబ్బురాయి పాత్ర, ఒక చిన్న సబ్బురాయి పెట్టె, మూతకు బంగారు రేకు నక్షత్రాలతో నిండిన చేప ఆకారపు డొల్ల పిడి ఉన్న స్ఫటిక గిన్నె ఉన్నాయి. సబ్బురాయి పాత్రలను లేత్‌పై తిప్పి చేశారని, స్ఫటికం పరిపూర్ణంగా మెరుగు పెట్టబడిందని పెప్పే రాశారు. ఆ పాత్రల్లో ఎముక ముక్కలు, వందల కొద్దీ చిన్న వస్తువులు ఉన్నాయి: సింహం, ఏనుగు, స్త్రీ ఆకారం ముద్రించిన బంగారు ఆభరణాలు, బంగారు రేకులు, ముత్యాలు, కార్నీలియన్, అమెథిస్ట్, పుష్యరాగం, గార్నెట్, పగడం, స్ఫటికంతో కోసిన పూసలు. స్మిత్ ఈ నిక్షేపాన్ని 1892లో అలెగ్జాండర్ రీ భట్టిప్రోలులో తవ్వి తీసిన నిక్షేపంతో పోల్చారు, దానికి స్వంత కథనం ఉంది, రెండింటిలో పిప్రహ్వా సేకరణే సంపన్నమైనదని ఆయన అంచనా వేశారు.

పెప్పే దిబ్బ అడుగు వ్యాసాన్ని 116 అడుగులుగా, మిగిలిన ఎత్తును 21.65 అడుగులుగా ఇచ్చారు. స్మిత్ పెద్ద ఇటుకలను అశోకుని కాలపు లక్షణంగా చదివారు. ప్రారంభ నిర్మాతలు ప్రామాణిక కొలత ప్రకారం పనిచేశారని, అది వాస్తుశిల్పి నుంచి వాస్తుశిల్పికి మారేదని, కాబట్టి ఇటుక పరిమాణం బలహీన సూచిక అని ఫాల్క్ వాదిస్తారు.

పేటిక మూతపై పంక్తి

శాసనం సబ్బురాయి పాత్రల్లో ఒకదాని మూత చుట్టూ సాగుతుంది. పేటికను కలిగి ఉన్న కోల్‌కతాలోని ఇండియన్ మ్యూజియం దీనిని 15.2 సెంటీమీటర్ల ఎత్తున్న స్టియటైట్‌గా వర్ణిస్తోంది, మౌర్య బ్రాహ్మీలోని పాఠం Sukitibhatinam తో మొదలై Budhasa Bhagavate Sakiyanam తో ముగుస్తుంది.

వియన్నాకు చెందిన జార్జ్ బ్యూలర్‌కు 1898 జనవరి చివరిలో చేతి నకలు అందింది, ఆయన ఫిబ్రవరి 21న తన పఠనాన్ని పంపారు. ఆయన దానిని దివ్య బుద్ధుని ధాతు మందిరం, సోదరీమణులు, కుమారులు, భార్యలతో కలిసి శాక్య సుకితి సోదరుల దానం అని అనువదించారు. మరో నకలు నుంచి పని చేసిన పారిస్‌లోని ఆగస్టె బార్త్ సారాంశంలో అదే విధంగా చదివారు. పెప్పే నివేదికతో కలిపి ముద్రించిన గమనికలో స్మిత్ సుకితిని పేరుగా కాక ప్రసిద్ధుడు అనే అర్థం గల విశేషణంగా తీసుకోవడానికి మొగ్గు చూపారు, ఆ సూచనను ఆయన విలియం హోయ్‌కు ఆపాదించారు. ఎముక బుద్ధునిదా అనే ప్రశ్నపై, అది బుద్ధునిదని నిక్షేపకులు నమ్మారని, వారు సరిగ్గా నమ్మారా అని “ఎవరూ చెప్పలేరు” అని ఆయన రాశారు.

జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ 1906లో పాఠాన్ని వేరుగా చదివారు. అది బుద్ధుని స్వంత శాక్య బంధువులైన సుకితి సోదరుల ధాతువులను నమోదు చేస్తోందని, బుద్ధుని ధాతువులను కాదని ఆయన తీసుకున్నారు. 1898 తర్వాత అంగీకరించినట్లు ఫాల్క్ పేర్కొనే పఠనం, హెచ్. లూడర్స్ 1912 బ్రాహ్మీ శాసనాల జాబితాలో ఉన్నది, బ్యూలర్ పఠనానికి దగ్గరగా ఉంటుంది: బుద్ధుని, శాక్యుల ధాతువుల పాత్ర సుకితి సోదరుల దానం, వారి సోదరీమణులు, కుమారులు, భార్యలతో కలిసి. 2013లో రాసిన ఫాల్క్ ఒక అడుగు ముందుకు వెళ్తారు. ఆయన కీలక పదం nidhana ను ప్రతిష్ఠించే చర్యగా చదివి, శాక్యులు బుద్ధుని ధాతువుల కోసం మొత్తం స్తూపాన్ని స్థాపించారని పాఠం చెబుతోందని తీసుకుంటారు. ఫాల్క్ పేర్కొన్న టి. ఎ. ఫెల్ప్స్, ఎ. హక్స్లీ వంటి కొందరు తర్వాతి రచయితలు శాసనం నకిలీ అని వాదించారు. ఫాల్క్ వారి అంశాలను పరిశీలించి వాటిలో ఏదీ నిలవదని తేల్చారు.

తేదీని అక్షరాలు, ఇటుక పనిని బట్టి వాదిస్తారు. ఇండియన్ మ్యూజియం పేటికను సుమారు క్రీస్తుపూర్వం మూడో శతాబ్దంగా లేబుల్ చేస్తోంది, ది ఆర్ట్ న్యూస్‌పేపర్ ఖననాన్ని సుమారు క్రీస్తుపూర్వం 240 నుంచి 200 వరకు తేదీ వేస్తోంది. ఫాల్క్ అక్షర రూపాలను అశోకుని కాలానివిగా చదివి, క్రీస్తుపూర్వం మూడో శతాబ్దపు చివరి భాగానికి చెందిన మూలం “అసాధ్యమేమీ కాదు” అని రాశారు. ఆయన పునాది గదులు, పేటికతో కూడిన తొలి స్తూపాన్ని సుమారు క్రీస్తుపూర్వం 200లో ఉంచుతున్నారు.

1898 లభ్యాలు ఎక్కడికి వెళ్లాయి

పాతిపెట్టిన లభ్యాలపై 1878 చట్టం కింద వలస ప్రభుత్వం ఆ లభ్యాన్ని తన స్వాధీనంలోకి తీసుకుందని ది ఫెడరల్ చెబుతోంది. ఆభరణాల్లో చాలావరకు, శాసనం ఉన్న పేటిక కోల్‌కతాలోని ఇండియన్ మ్యూజియంకు వెళ్లాయి. ఎముక ముక్కలను సియామ్ రాజు ఐదో రామాకు ఇచ్చారని, తర్వాత అవి థాయ్‌లాండ్, శ్రీలంక, మయన్మార్‌లోని పుణ్యక్షేత్రాలకు పంపిణీ అయ్యాయని, పెప్పేకు సేకరణలో సుమారు ఐదో వంతు, దాదాపు 350 రత్నాలు, ఉంచుకోవడానికి అనుమతి లభించిందని ది ఆర్ట్ న్యూస్‌పేపర్ నమోదు చేస్తోంది.

లెక్కలు మూలాన్ని బట్టి మారతాయి. 2025 అమ్మకంలో 334 రత్నాలను ఎన్‌బీసీ న్యూస్ ఇస్తోంది, వాటిని 1,800 కంటే ఎక్కువ కళాఖండాల నిధిలో భాగంగా వర్ణిస్తోంది, వాటిలో ఎక్కువ కోల్‌కతాలో ఉన్నాయి. మొత్తం లభ్యంలో సుమారు 1,800 ఆభరణాలని ది ఆర్ట్ న్యూస్‌పేపర్ చెబుతోంది.

1970లలో మరో రెండు పేటికలు

కె. ఎం. శ్రీవాస్తవ నేతృత్వంలో భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ పిప్రహ్వా వద్ద మళ్లీ తవ్వింది. దాని 1971-72 సమీక్ష ప్రకారం ప్రధాన స్తూపం “కాలిన ఎముకలున్న మరో రెండు ధాతు పేటికలను ఇచ్చింది”. పేటికలు పెప్పే వాటిలాగే లేత్‌పై తిప్పిన సబ్బురాయివి. ఇటుక స్తూపం లోపల ముందటి మట్టి స్తూపం ఉందని, స్తూపం మిగిలిన పైభాగం నుంచి సుమారు 6 మీటర్ల కింద రెండు ఇటుక పెట్టెల్లో పేటికలు ఉన్నాయని, అవి పెప్పే పేటిక కంటే కింది స్థాయిలో ఉన్నాయని సమీక్ష జతచేస్తోంది. కొత్త ధాతువులు ముందటివా అనేది నిర్ధారించాల్సి ఉందని అది చెబుతోంది.

సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖ 2026 అక్టోబర్ 30 ప్రకటన ప్రకారం పెద్ద పేటికలో 12, చిన్నదానిలో 10 ఎముక ముక్కలు, మొత్తం 22, ఉన్నాయి; వాటిలో 20 న్యూఢిల్లీలోని నేషనల్ మ్యూజియంలో, రెండు ఇండియన్ మ్యూజియంలో ఉన్నాయి. తేదీలపై వివరణలు ఏకీభవించవు. ASI వార్షిక సమీక్ష పేటికలను 1971-72 కింద జాబితా చేస్తోంది. శ్రీవాస్తవ కందకాన్ని ఫాల్క్ 1973 నుంచి 1974 మధ్య ఉంచుతున్నారు, ధాతు పాత్రలను తీసివేసిన ఒక రోజు తర్వాత, 1976 ఏప్రిల్‌లో, కె. వెర్నర్ ఆ లభ్య స్థలాలను చూశారని నమోదు చేస్తున్నారు. జర్మన్ పండితుడు హెచ్. హెర్టెల్ శ్రీవాస్తవ నివేదిక విశ్వసనీయతను సందేహించారని కూడా ఫాల్క్ గమనించారు, వెర్నర్ సాక్ష్యం ఆధారంగా ఆయన ఆ లభ్యాన్ని అంగీకరిస్తున్నారు. లోపలి వస్తువులు అశోకుని కాలంలో పంచిన ధాతువుల ఇతర భాగాలు కావచ్చు, లేదా గౌరవనీయ భిక్షువుల బూడిద కావచ్చు, దేనినీ మినహాయించకూడదని ఆయన రాశారు.

అదే తవ్వకాలు స్తూపానికి తూర్పున ఉన్న ఆశ్రమాన్ని కనుగొన్నాయి, ప్రాంగణం చుట్టూ 33 గదులతో. 1972-73 ASI సమీక్ష దాని వరండా నుంచి 31 మట్టి ముద్రలను నివేదిస్తోంది; అవి క్రీస్తుశకం మొదటి లేదా రెండో శతాబ్దానికి చెందినవిగా అది నిర్ణయించిన బ్రాహ్మీ అక్షరాల్లో Om Devaputra Vihare Kapilavastu Bhikshu Sanghasa, అంటే కపిలవస్తు భిక్షు సంఘం, అని ఉంది. ఫాల్క్ లిపిని గుప్త రకంగా చదివి, బుద్ధుని కపిలవస్తుకు, ఈ ముద్రలకు మధ్య సుమారు ఏడు వందల ఏళ్ల తేడా ఉందని లెక్కిస్తారు.

కపిలవస్తు, పిప్రహ్వా, తిలౌరకోట్

ముద్రలు శాక్యుల రాజధాని కపిలవస్తును స్తూపం సమీప పరిసరాల్లో ఉంచడానికి ASIని నడిపించాయి. 1974-75 సమీక్ష ఒక కిలోమీటర్ దూరంలోని గన్వారియాలో రెండు పెద్ద ఇటుక సముదాయాలను వర్ణిస్తోంది, కుండల సాక్ష్యం ఆధారంగా వాటి తొలి నివాసం క్రీస్తుపూర్వం ఎనిమిదో శతాబ్దంలోనిదని చెబుతోంది, అవి కపిలవస్తు అధిపతి నివాసమేనని “సందేహానికి ఆస్కారమే ఇవ్వవు” అని అంటోంది. ఫాల్క్ గన్వారియాను రెండు ఆశ్రమాలతో జాబితా చేస్తున్నారు, 2013లో బి. ఆర్. మణి, పి. కె. మిశ్రా నివేదించిన ఇటీవలి తవ్వకాలను ఉదహరిస్తున్నారు; పిప్రహ్వాలోని బౌద్ధ సముదాయాలు నగర భూమిపై నిలబడలేదని అవి కనుగొన్నాయి.

తిలౌరకోట్ కోసం నేపాల్ ప్రత్యర్థి వాదన చేస్తోంది; ఫాల్క్ లెక్క ప్రకారం అది లుంబినికి వాయవ్యంగా సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. 2001లో అక్కడి తవ్వకాల్లో క్రీస్తుపూర్వం ఏడు నుంచి ఐదో శతాబ్దాల నివాసం కనిపించింది, పంతొమ్మిదో శతాబ్దపు గుర్తింపును సందేహించడానికి తక్కువ కారణం ఉందని సహ-డైరెక్టర్ రాబిన్ కోనింగ్‌హామ్ ఆర్కియాలజీ పత్రికకు చెప్పారు. డర్హామ్ విశ్వవిద్యాలయం తర్వాతి ప్రాజెక్టు తొలి నివాసాన్ని క్రీస్తుపూర్వం ఎనిమిదో శతాబ్దానికి, కోట గోడను ఆరో శతాబ్దానికి తేదీ వేస్తోంది. ఫాహియాన్, హ్యూయెన్ త్సాంగ్ వృత్తాంతాల్లోని దూరాల నుంచి ఫాల్క్ వాదిస్తారు, వాటిని చైనా యాత్రికులపై ఈ కథనం వివరిస్తుంది; అవి లుంబినిని కపిలవస్తుకు తూర్పున సుమారు 14.5 నుంచి 16 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంచుతాయి, వాటికి తిలౌరకోట్ కంటే పిప్రహ్వా బాగా సరిపోతుందని ఆయన అంటారు. పండితులు ఈ ప్రశ్నను ఇంకా తేల్చలేదు.

వేలం, తిరిగి రాక

సోథెబైస్ హాంకాంగ్ ది పిప్రహ్వా జెమ్స్ ఆఫ్ ది హిస్టారికల్ బుద్ధను 2025 మే 7కు నిర్ణయించింది, AFP నివేదిక ప్రకారం వాటిని సుమారు క్రీస్తుపూర్వం 200 నాటివిగా తేదీ వేసింది. సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖ మే 5న న్యాయ నోటీసు ఇచ్చింది; అది రత్నాలను భారత్‌కు, ప్రపంచ బౌద్ధ సమాజానికి విడదీయరాని మత, సాంస్కృతిక వారసత్వంగా పేర్కొని, అమ్మకం భారత, అంతర్జాతీయ చట్టాలను ఉల్లంఘిస్తుందని చెప్పింది. అమ్మకాన్ని రద్దు చేయాలని, రత్నాలను తిరిగి ఇవ్వాలని, క్షమాపణ చెప్పాలని, మూలాధార పత్రాలు ఇవ్వాలని కోరింది. మే 7న సోథెబైస్ “భారత ప్రభుత్వం లేవనెత్తిన అంశాల దృష్ట్యా, విక్రేతల అంగీకారంతో” అమ్మకాన్ని వాయిదా వేస్తున్నట్లు చెప్పింది.

334 రత్నాలు 100 మిలియన్ హాంకాంగ్ డాలర్ల కంటే ఎక్కువ, అంటే సుమారు 12.9 మిలియన్ అమెరికన్ డాలర్లు, పలుకుతాయని అంచనా వేశారని ఎన్‌బీసీ న్యూస్ నివేదించింది. తవ్వకాలు చేసినవారి ముని మనవడు, వారసుల్లో ఒకరైన క్రిస్ పెప్పే, తన ముత్తాత ధాతువులను ప్రభుత్వానికి ఇచ్చారని, కుటుంబం ఉంచుకోవడానికి అనుమతించిన నకళ్లనే ఉంచుకుందని సోథెబైస్ కోసం రాశారని ది ఫెడరల్ ఆయనను ఉటంకిస్తోంది. అమ్మడానికి ఆయనకు అధికారం లేదని భారత ప్రభుత్వం చెప్పిందని ఎన్‌బీసీ చెబుతోంది. పెప్పే వారసులు, ఢిల్లీ, గోద్రెజ్ మధ్య రెండు నెలల చర్చలు జరిగాయని ది ఆర్ట్ న్యూస్‌పేపర్ నివేదించింది. గోద్రెజ్ ఇండస్ట్రీస్ గ్రూప్‌తో ప్రభుత్వ-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం ద్వారా రత్నాలు తిరిగి వచ్చాయని సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖ 2025 జూలై 30న ప్రకటించింది. ధరను వెల్లడించడానికి సోథెబైస్ నిరాకరించింది.

2026 ప్రదర్శన

2026 జనవరి 3న ప్రధానమంత్రి న్యూఢిల్లీలోని రాయ్ పిథోరా సాంస్కృతిక సముదాయంలో “ది లైట్ అండ్ ది లోటస్: రిలిక్స్ ఆఫ్ ది అవేకెండ్ వన్” (The Light & the Lotus: Relics of the Awakened One) ను ప్రారంభించారు. స్వదేశానికి తెచ్చిన రత్నాలను నేషనల్ మ్యూజియం, ఇండియన్ మ్యూజియంలో ఉన్న పిప్రహ్వా ధాతువులు, పురాతన వస్తువులతో తొలిసారి కలిపి చూపిందని ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం ప్రకటన చెబుతోంది. సాంచీ స్తూపం నుంచి స్ఫూర్తి పొందిన నమూనా మధ్యలో ఉంది. ప్రదర్శన ఆరు నెలలు, ప్రతిరోజూ ఉదయం 9 నుంచి రాత్రి 9 వరకు తెరిచి ఉంటుందని ఆల్ ఇండియా రేడియో జనవరి 7న నివేదించింది. ఆ మేలో మరో వస్తువు స్వదేశానికి వచ్చింది, అనైమంగళం రాగి రేకులు.

అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం, ఇంటర్నేషనల్ బుద్ధిస్ట్ కాన్ఫెడరేషన్, నేషనల్ మ్యూజియంతో కలిసి అరుణాచల్ ప్రదేశ్ యాత్రను సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖ 2026 అక్టోబర్ 30 ప్రకటన వివరిస్తోంది. ప్రజల దర్శనం తవాంగ్ ఆశ్రమంలో నవంబర్ 1 నుంచి 7 వరకు, బొమ్డిలాలోని లోయర్ గోంపాలో నవంబర్ 8 నుంచి 13 వరకు, నామ్సాయిలోని గోల్డెన్ పగోడాలో నవంబర్ 14 నుంచి 20 వరకు నిర్ణయించారు, నవంబర్ 21న నేషనల్ మ్యూజియంకు తిరిగి వెళ్తాయి. సమయాలు, కదలికలు కార్యాచరణ, వాతావరణ, భద్రతా పరిగణనలకు లోబడి ఉంటాయని ప్రకటన చెబుతోంది. ధాతువులు అక్టోబర్ 31న తవాంగ్ చేరాయని నార్త్‌ఈస్ట్ నౌ నివేదించింది, 2026 నవంబర్ 2 నాటికి యాత్ర జరుగుతోంది, ధాతువులు నవంబర్ 21న నేషనల్ మ్యూజియంకు తిరిగి రావాలి.