22 ఏళ్ల విద్యార్థిని ఉషా మెహతా 1942లో దాచిన బాంబే ఫ్లాట్ల నుంచి భూగర్భ కాంగ్రెస్ రేడియోను ప్రసారం చేశారు, నవంబర్ 12న అరెస్టయ్యారు, 1998లో పద్మవిభూషణ్ అందుకున్నారు

1942లో బాంబే నుంచి ప్రసారమైన ప్రతి కాంగ్రెస్ రేడియో కార్యక్రమం ఒకే వాక్యంతో మొదలయ్యేది: “ఇది భారతదేశంలో ఎక్కడి నుంచో 42.34 మీటర్ల మీద కాంగ్రెస్ రేడియో పిలుస్తోంది.” ఆ తరువాత ముహమ్మద్ ఇక్బాల్ రాసిన “సారే జహాఁ సే అచ్ఛా” రికార్డు వినిపించేది, కార్యక్రమం “వందేమాతరం”తో ముగిసేది. 22 ఏళ్ల విద్యార్థిని ఉషా మెహతా ఆ నలుగురు నిర్వాహకులలో ఒకరు, ప్రసారంలో వినిపించిన గొంతులలో ఒకరు, భారత ప్రభుత్వం 1998లో ఆమెకు పద్మవిభూషణ్ ప్రదానం చేసింది.

ఇక్కడి వివరణ పోలీసు, కోర్టు పత్రాల ఆధారంగా పనిచేసే ఏకైక పీర్-రివ్యూ అధ్యయనం, ఇసబెల్ హుయాకుజా అలోన్సో 2023 మోడరన్ ఏషియన్ స్టడీస్ పత్రం, మీద ఆధారపడి, దానిని బీబీసీ, ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్, గెజెట్ ఆఫ్ ఇండియా, ముంబైలోని గాంధీ మ్యూజియం మణి భవన్‌లతో సరిచూస్తుంది. మొదటి ప్రసార తేదీ గురించి ఆధారాలు భిన్నంగా చెబుతున్నాయి, ప్రతి తేదీని దానిని చెప్పే ఆధారం పేరుతో ఇచ్చాం.

నలుగురు నిర్వాహకులు, ఒక సాంకేతిక నిపుణుడు

కోర్టు రికార్డు నలుగురు ప్రధాన నిర్వాహకుల పేర్లు ఇస్తోంది: ఉషా మెహతా, విఠల్‌దాస్ మాధవ్‌జీ ఖాకర్, విఠల్‌దాస్ కాంతడాభాయ్ ఝవేరి, చంద్రకాంత్ బాబూభాయ్ ఝవేరి. నలుగురూ ఇరవైల వయసులో ఉన్నారని, ఎవరూ ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్‌లో ప్రముఖ పదవి నిర్వహించలేదని, ఎవరికీ ప్రసార రంగంలో పని చేసిన అనుభవం లేదని హుయాకుజా అలోన్సో రాస్తున్నారు. ఇతర కథనాలు పేర్లను వేరుగా రాస్తాయి (“బాబూభాయ్ ఖాకర్”, “విఠల్‌భాయ్ ఝవేరి”); ఇక్కడి రూపాలు ఆమె ఉటంకించిన కోర్టు పత్రాలను అనుసరిస్తాయి.

మెహతా 1920 మార్చి 25న గుజరాత్‌లోని సరస్‌లో, ఒక జిల్లా న్యాయమూర్తి కుమార్తెగా జన్మించారని గ్రేటర్ ముంబై మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ ముంబై లెగసీ ప్రాజెక్ట్ చెబుతోంది. ఎనిమిదేళ్ల వయసులో “సైమన్ గో బ్యాక్” అని అరిచానని బీబీసీ ఉటంకించిన ఇంటర్వ్యూలో ఆమె గుర్తుచేసుకున్నారు. 1942 ఆగస్టులో అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ క్విట్ ఇండియా తీర్మానాన్ని ఆమోదించినప్పుడు ఆమె గోవాలియా ట్యాంక్ వద్ద ప్రేక్షకులలో ఉన్నారు, మరుసటి ఉదయమే కాంగ్రెస్ నాయకులు అరెస్టయ్యారు. పత్రికలు అప్పటికే భారత రక్షణ నిబంధనల కింద పనిచేస్తున్నాయి, విస్తృతమైన క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంకు tuputలో ప్రత్యేక వ్యాసం ఉంది.

ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ ప్రకారం, ఇతర దేశాలలోని విప్లవాలను అధ్యయనం చేశానని, తమ సొంత కేంద్రాన్ని సూచించానని మెహతా తరువాత చరిత్రకారిణి ఉషా ఠక్కర్‌కు చెప్పారు, ఎందుకంటే “పత్రికల నోరు మూయించినప్పుడు, వార్తలను నిషేధించినప్పుడు” ఒక ట్రాన్స్‌మిటర్ ఏం జరుగుతోందో ప్రజలకు చెప్పగలదు.

నిషేధిత అమెచ్యూర్ సెట్ నుంచి నిర్మించిన ట్రాన్స్‌మిటర్

దానిని నిర్మించగల వ్యక్తి వారికి కావాలి. 1939లో యుద్ధం మొదలైన తరువాత భారత ప్రభుత్వం అన్ని అమెచ్యూర్ ప్రసార లైసెన్సులను రద్దు చేసి, యజమానులు తమ పరికరాలను అప్పగించాలని ఆదేశించింది. శిక్షణ పొందిన సాంకేతిక నిపుణుడు, బైకుల్లాలోని బాంబే టెక్నికల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ మాజీ ప్రిన్సిపాల్ నారిమన్ అబర్బాద్ ప్రింటర్ యుద్ధానికి రెండేళ్ల ముందు ఇంగ్లండ్‌లో రేడియో ఇంజనీరింగ్ చదివారు. ఆయన తన సొంత ట్రాన్స్‌మిటర్‌ను విడదీసి, భాగాలను ఇంట్లో ఉంచుకుని, వాటితో కేంద్రం సెట్‌ను నిర్మించారు. ఆయన డబ్బు కోసం చేరారు, లక్ష్యం కోసం కాదని కోర్టు తేల్చింది.

అప్పుడు బాంబేలో అతిపెద్ద వైర్‌లెస్ డీలర్ అయిన చికాగో రేడియో అండ్ టెలిఫోన్ కంపెనీ డైరెక్టర్ నానిక్ మోత్వానే విడిభాగాలు సరఫరా చేశారు. కాంగ్రెస్ కమిటీ క్విట్ ఇండియా ప్రకటనను చిత్రీకరించే ఏర్పాటును కూడా ఆయనే చేశారు, అది తరువాత రికార్డులలోకి మార్చి కేంద్రంలో వినిపించారు. ఖాకర్ డబ్బు సేకరించి, అజ్ఞాతంలో ఉన్న సీనియర్ కాంగ్రెస్ నాయకులతో మొదటి సంబంధం ఏర్పరచారు. 1941లో జైలు నుంచి విడుదలైన తరువాత అజ్ఞాతంలోకి వెళ్లిన రామ్ మనోహర్ లోహియా ఆర్థిక, ఆచరణాత్మక సహాయం చేశారు. అచ్యుత్ పట్వర్ధన్ కొన్ని ప్రసంగాలు రాశారు, సుచేతా కృపలానీ వార్తా బులెటిన్లు సిద్ధం చేయడంలో సహాయపడ్డారు.

ఫ్లాట్లు అనేకసార్లు మారాయి. అనుమానం రాకుండా ఉండేందుకు, బృందం పరికరాలను సూట్‌కేసులలో మోసుకెళ్లి, ఇల్లు మారుతున్న కుటుంబంలా నటించింది. తన సొంత వృత్తాంతంలో, ఆ కాలంలో దృష్టి ఆకర్షించకుండా ఉండడానికి ఖాదీ చీరలు కట్టడం మానేశానని మెహతా చెప్పారు.

ప్రసారంలో ఏం వెళ్లింది

హుయాకుజా అలోన్సో కార్యక్రమాలను మూడు రకాలుగా విభజిస్తారు. మొదటిది కాంగ్రెస్ కమిటీ ప్రసంగాల రికార్డింగ్‌లు, పఠనాలు, వాటిలో భారత సైనికులకు గాంధీ చేసిన విజ్ఞప్తి, వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ ప్రసంగం, మౌలానా ఆజాద్ రికార్డింగ్ ఉన్నాయి. రెండవది లోహియా రాసిన అనేకమైనవి సహా, కార్మికులు, రైతులపై అసలైన ప్రసంగాలు. మూడవది వివిధ నగరాలలో తిరుగుబాట్లపై వార్తా బులెటిన్లు. ప్రధాన భాష హిందుస్థానీ, తరువాతి నెలల్లో ఆంగ్ల అనువాదాలు చేర్చారు.

చిట్టగాంగ్ బాంబు దాడి, జంషెడ్‌పూర్ సమ్మె, అష్టి, చిమూర్‌లలో హింస గురించి మొదట నివేదించింది ఈ కేంద్రమేనని మెహతా చెప్పారు. ఉషా ఠక్కర్‌తో ఆమె ఇంటర్వ్యూను ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ ఉటంకించిన దాని ప్రకారం, పత్రికలు ఈ విషయాలను ముట్టుకోవడానికి సాహసించలేదు. ఒక ప్రసారకుడు శ్రోతలకు రేడియో “సెన్సార్ చేయని వార్తలు దొరికే ఏకైక చోటు” అని చెప్పారు.

దాని చేరిక చిన్నది. అది బాంబే చుట్టూ చిన్న వ్యాసార్ధంలో మాత్రమే వినిపించేదని హుయాకుజా అలోన్సో నివేదించారు, ప్రసారాల పోలీసు ట్రాన్స్‌క్రిప్టులు “గొంతు అస్పష్టం” వంటి గమనికలతో నిండి ఉన్నాయి. 39 నుంచి 43 మీటర్ల మధ్య ట్యూన్ చేసి ప్రయత్నిస్తూనే ఉండాలని ప్రసారకులు శ్రోతలను కోరారు. ఆమె ఉటంకించిన ఒక సర్వే 1943లో భారతదేశం మొత్తంలో సుమారు 30 కోట్ల మందికి 160,000 నమోదిత రేడియో లైసెన్సులు ఉన్నట్లు లెక్కించింది. విన్నది ఇతరులకు చెప్పాలని, తన సొంత మాటల్లో “కేంద్రాల వెనుక ఉన్న వ్యక్తుల గురించి ఎప్పుడూ మాట్లాడవద్దని” కేంద్రం శ్రోతలకు చెప్పింది. మెహతా వార్తలు చదివిన ప్రతిచోటా పోలీసు ట్రాన్స్‌క్రిప్టులు “స్త్రీ గొంతు” అని గమనిస్తాయి.

మొదటి ప్రసారానికి మూడు తేదీలు

కాంగ్రెస్ రేడియో మొదట ఎప్పుడు ప్రసారం ప్రారంభించిందో ఆధారాలు ఏకీభవించవు. బీబీసీ మొదటి ప్రసారానికి 1942 ఆగస్టు 14 ఇస్తోంది, బృందం ఆగస్టు 14న కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసిందని ది ట్రిబ్యూన్ చెబుతోంది. లైవ్ హిస్టరీ ఇండియా, ది బెటర్ ఇండియా ఆగస్టు 27 ఇస్తున్నాయి. ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ సెప్టెంబర్ 3 రాత్రి 8.45 అని ఇస్తోంది, ముంబై లెగసీ ప్రాజెక్ట్ ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌ను తన ఆధారంగా చూపుతూ అదే తేదీని పునరావృతం చేస్తోంది. హుయాకుజా అలోన్సో మొదటి ప్రసారానికి తేదీ ఇవ్వడం లేదు. కేంద్రం ప్రసారంలోకి వచ్చిన సుమారు రెండు వారాల తరువాత కాంగ్రెస్ కమిటీ బులెటిన్ దానిని ప్రకటించిందని, పాఠకులు దీనిని కాంగ్రెస్ ఆమోదంగా భావించి ఉంటారని, ఆ ప్రకటన వెంటనే పోలీసులు ప్రసారాలను పర్యవేక్షించడం మొదలుపెట్టారని ఆమె నమోదు చేశారు.

ముగింపు గురించి అన్ని ఆధారాలు ఏకీభవిస్తాయి. మెహతా, ఆమె సహచరులను 1942 నవంబర్ 12న తీసుకెళ్లారు.

1942 నవంబర్ 12 దాడి

పోలీసు నివేదిక, తీర్పు ఆధారంగా హుయాకుజా అలోన్సో వివరణ ఇన్‌స్పెక్టర్ ఫెర్గూసన్‌ను కేసును పర్యవేక్షించిన అధికారిగా, కొక్జే అనే అధికారిని క్షేత్రంలో ఉన్నవానిగా పేర్కొంటోంది. కొక్జే బాంబే రేడియో దుకాణాలను గమనించి, ట్రాన్స్‌మిటర్ విడిభాగాల ఇటీవలి అమ్మకం గురించి ఒక సహాయకుడిని ప్రశ్నించి, ప్రింటర్‌ను కనుగొన్నారు. ప్రింటర్ బహుశా క్షమాభిక్షకు బదులుగా సహకరించడానికి అంగీకరించారు.

నవంబర్ 12న ప్రింటర్ పోలీసులతో కలిసి అప్పుడు కేంద్రం పనిచేస్తున్న పారేఖ్ వాడీలోని ఫ్లాట్‌కు వెళ్లారు. ట్రాన్స్‌మిటర్ వద్ద ఉన్న చంద్రకాంత్ ఝవేరిని, మెహతాను అరెస్ట్ చేసి, పరికరాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఖాకర్, విఠల్‌దాస్ ఝవేరి, మోత్వానేలను మరుసటి రోజు వారి ఇళ్లు, కార్యాలయాల వద్ద అరెస్ట్ చేశారు. ప్రతి మెట్టుపైనా పోలీసులు నిలబడ్డారని, తాము “గార్డ్ ఆఫ్ ఆనర్” పొందుతున్నామని ఒక సహచరుడితో చెప్పారని మెహతా గుర్తుచేసుకున్నారు.

పోలీసులు ఆమెను హింసించారంటూ ప్రచురితమైన కథనాలు తప్పని ఆమె తరువాత చెప్పారని హుయాకుజా అలోన్సో రాశారు. తన బీబీసీ ఇంటర్వ్యూలో ఆమె నెలల తరబడి సాగిన విచారణను “నిజమైన మానసిక హింస”గా వర్ణించారు.

విచారణ: 1943 ఏప్రిల్, శిక్షలు

1942 ఆర్డినెన్స్ కింద ఏర్పాటైన ప్రత్యేక క్రిమినల్ కోర్టు 1943 నాటి కేసు నం. 7గా ఐదుగురు నిందితులను విచారించింది, విచారణ 1943 ఏప్రిల్ 8న మొదలైంది. ఆరోపణలు భారత శిక్షా స్మృతిలోని సెక్షన్ 120B, 1885 టెలిగ్రాఫ్ చట్టంలోని సెక్షన్ 20, భారత రక్షణ నిబంధనల కింద అనేక నిబంధనలను ఉటంకించాయి.

నిందితులలో ముగ్గురు, అందరూ పురుషులు, కేంద్రంతో తమకు ఏ సంబంధమూ లేదని తిరస్కరించారు. మెహతా తాను నిర్దోషినని చెప్పారు కానీ తన పాత్రను తిరస్కరించలేదు, “తనను రక్షించుకోవడానికి అబద్ధం చెప్పడానికి నిరాకరించినందుకు ఆమె అన్ని ప్రశంసలకు అర్హురాలు” అని న్యాయమూర్తి రాశారు. అదే తీర్పులో ఆమెను పురుషుల “లెఫ్టినెంట్”గా వర్ణించారు, ఆ వర్ణనను హుయాకుజా అలోన్సో అవమానంగా చదువుతారు.

కోర్టులో యాక్సిస్ రేడియో ప్రస్తావన వచ్చింది. యాక్సిస్ ప్రభుత్వాలు కేంద్రానికి మద్దతు ఇవ్వలేదని, ఎలాంటి యాక్సిస్ అనుకూల అభిప్రాయాలు ప్రసారం కాలేదని, ప్రసారాలను టోక్యో, సైగాన్ రేడియోలతో పోల్చిన ఒక బాంబే ప్రభుత్వ అధికారిపై ఆధారపడి న్యాయమూర్తి నిర్ధారించారు. హుయాకుజా అలోన్సో రెండు హెచ్చరికలు చేర్చారు. కొన్ని బులెటిన్లు యాక్సిస్ కేంద్రాల నుంచి వచ్చాయని ఒక బ్రిటిష్ పరిశోధకుడు భావించారు, లోహియా క్విట్ ఇండియా నిర్వాహకుల నుంచి వార్తలు అందుకున్నారని మెహతా చెప్పారు, వార్తా ఆధారాలపై సాక్ష్యం నిర్ణయించడానికి మరీ స్వల్పమని ఆమె భావిస్తున్నారు. మెహతా ఆల్ ఇండియా రేడియోను “యాంటీ-ఇండియా రేడియో” అని కూడా పిలిచారు, సుభాష్ చంద్రబోస్ తన ప్రసారాలలో వాడిన పదబంధం అది, ఆ కేంద్రం యాక్సిస్‌కు మద్దతు ఎప్పుడూ వినిపించకపోయినా, హుయాకుజా అలోన్సో దానిని యాక్సిస్ రేడియో ఇతివృత్తాల ప్రతిధ్వనిగా చదువుతారు. బోస్ గురించి ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ వ్యాసం వివరిస్తుంది.

ఒక వివరం నిందితులను, న్యాయమూర్తిని వేరుచేసింది. పోలీసులు లోపలికి వచ్చినప్పుడు “వందేమాతరం” రికార్డు ఇంకా వినిపిస్తోందని, అది ముగిసే వరకు తాను నిలబడడానికి నిరాకరించానని మెహతా చెప్పారు. ప్రింటర్ ట్రాన్స్‌మిటర్ ఫ్యూజ్ తెంచారన్న పోలీసు నివేదికపై, గ్రామఫోన్ సూది రికార్డు మీద లేదని చూపే ఫోటోలపై ఆధారపడి న్యాయమూర్తి ఆమె వృత్తాంతాన్ని తిరస్కరించారు. ఆ పాట గురించి వందేమాతరం వ్యాసం చూడండి.

మెహతా, ఖాకర్, చంద్రకాంత్ ఝవేరిలను “అనధికార వైర్‌లెస్ ట్రాన్స్‌మిటర్‌ను స్థాపించడానికి, నిర్వహించడానికి, నడపడానికి కుట్ర” నేరంలో న్యాయమూర్తి దోషులుగా తేల్చారు. ఖాకర్‌కు ఐదేళ్లు, మెహతాకు నాలుగేళ్లు, చంద్రకాంత్ ఝవేరికి ఒక ఏడాది శిక్ష పడింది, ఎందుకంటే కేంద్ర ప్రణాళికలో ఆయన సహాయపడ్డారని పోలీసులు చూపలేకపోయారు. తన సిబ్బంది ప్రింటర్‌కు విడిభాగాలు అమ్మారని మోత్వానేకు తెలుసని పోలీసులు నిరూపించలేకపోవడంతో ఆయనను విడుదల చేశారు. విఠల్‌దాస్ ఝవేరిని సాంకేతిక అంశంపై విడుదల చేశారు: గ్రామఫోన్ రికార్డులు చట్టపరమైన నిర్వచనం ప్రకారం “పత్రాలు” కావని, కాబట్టి ఆయన చేతివ్రాత ఉన్న రికార్డులను ఆయనకు వ్యతిరేకంగా వాడలేరని ఆయన న్యాయవాది వాదించారు.

ఈ కేంద్రమే ఎందుకు గుర్తుండిపోయింది

క్విట్ ఇండియా నెలల్లో కాంగ్రెస్ రేడియో ఒక్కటే భూగర్భ కేంద్రం కాదు. కలకత్తా, అహ్మదాబాద్, పుణేలలో కనీసం మూడు ఇతర కేంద్రాల ఆధారాలను హుయాకుజా అలోన్సో గమనించారు, దాడి, విచారణ కారణంగా కొంతవరకు, వాటిలో ఏదీ ఇంత ప్రసిద్ధం కాలేదని ఆమె అంటున్నారు. కేంద్రం ప్రభావం అది చెప్పినదాని కంటే, చిన్న, తెలియని భారతీయ యువకుల బృందం రాజ్‌కు వ్యతిరేకంగా ట్రాన్స్‌మిటర్‌ను ప్రసారంలో ఉంచిందన్న వాస్తవం నుంచే ఎక్కువగా వచ్చిందని, పోలీసులు దానిని మూసివేసిన తరువాత కూడా ఆ వార్త నోటిమాటగా వ్యాపించిందని ఆమె రాస్తున్నారు. ఇదే వాదనా సరళి ది ఇండియా ఫోరమ్‌లో ఆమె వ్యాసంలో కనిపిస్తుంది.

మెహతా పాత్ర లెఫ్టినెంట్‌ది కాదు, కీలకమైనదని ఆధారాలు చూపుతున్నాయని, యుద్ధ సమయంలో ప్రసార తరంగాలపై ఉన్న అతి కొద్దిమంది భారతీయ మహిళలలో ఒకరిగా ఆమె కేంద్రంపై దృష్టి ఆకర్షించారని హుయాకుజా అలోన్సో రాశారు.

జైలు తరువాత

మెహతా 1946 మార్చిలో పుణేలోని యెరవాడ జైలు నుంచి విడుదలయ్యారని, జాతీయవాద పత్రికలు ఆమెను “రేడియో-బెన్” అని పిలిచాయని ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ చెబుతోంది; బీబీసీ 1946 ఏప్రిల్ అని ఇస్తోంది. స్వాతంత్ర్యం తరువాత ఆమె పీహెచ్‌డీ చేసి బాంబేలో విశ్వవిద్యాలయ అధ్యాపకురాలయ్యారని బీబీసీ, హుయాకుజా అలోన్సో వర్ణిస్తున్నారు. మణి భవన్ గాంధీ సంగ్రహాలయ ఆమెను తన చైర్‌పర్సన్‌గా, గాంధీ స్మారక నిధి చైర్‌పర్సన్‌గా నమోదు చేస్తోంది, పదవీ విరమణ తరువాత ఆమె రెండింటికీ తన సమయం ఇచ్చారని ముంబై లెగసీ ప్రాజెక్ట్ చెబుతోంది.

1998 జనవరి 26 నాటి నోటిఫికేషన్, 1998 ఏప్రిల్ 17 నాటి గెజెట్ ఆఫ్ ఇండియా ఎక్స్‌ట్రార్డినరీలో ముద్రితమైనది, “డా. (కుమారి) ఉషా హెచ్. మెహతా (సామాజిక సేవ), ముంబై”కి పద్మవిభూషణ్ ప్రదానం చేసింది. లక్ష్మీ సెహగల్, నానీ పాల్ఖీవాలా, వాల్టర్ సిసులు ఆ సంవత్సరపు జాబితాలోని మిగిలిన మూడు పేర్లు. ది ట్రిబ్యూన్ పద్మవిభూషణ్‌ను భారతదేశపు రెండవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారంగా వర్ణిస్తోంది. మెహతా 2000 ఆగస్టు 11న మరణించారు.