अमरावतीचा महास्तूप सातवाहनांच्या काळात कोरीव चुनखडीने मढवला गेला, १७९० च्या दशकात बांधकामाचा दगड म्हणून उकरला गेला, १८१६ आणि १८१७ मध्ये कॉलिन मॅकेन्झींच्या चमूने पाटीपाटीने रेखाटला, आणि १२१ शिल्पे ब्रिटिश म्युझियममध्ये पोहोचण्यापूर्वी वॉल्टर एलियट यांनी १८४५ पासून तो खोदून काढला

आंध्र प्रदेशात कृष्णा नदीकाठी असलेला अमरावतीचा महास्तूप म्हणजे कोरीव चुनखडीच्या पाट्यांनी मढवलेला विटांचा ढिगारा होता, आणि त्यातले फार थोडे आज तो बांधला गेला त्या जागी आहे. जेम्स बर्जेस यांनी १८८१ आणि १८८२ मध्ये मद्रास सरकारसाठी या स्थळाचे सर्वेक्षण केले, तेव्हा त्यांना सुमारे ७५ यार्ड रुंदीचा एक खड्डा आणि त्याच्या काठावर मांडलेल्या पाट्या दिसल्या. त्या पाट्या वेळोवेळी एका स्थानिक शासकाचे कामगार, एक सर्वेक्षक, एक जिल्हाधिकारी, गुंटूरचे एक आयुक्त आणि १८८० मध्ये एका गव्हर्नरच्या आदेशाने हलवल्या गेल्या होत्या. त्या आता चेन्नईत, लंडनमध्ये आणि स्थळाशेजारच्या एका छोट्या संग्रहालयात आहेत.

कोणी काय हलवले हे स्रोत सांगतात, पण कधी ते नेहमीच सांगत नाहीत. हा लेख कॉलिन मॅकेन्झींची स्वतःची कागदपत्रे पुन्हा छापणाऱ्या बर्जेस यांच्या १८८७ च्या खंडाचा आधार घेतो, आणि जेथे तारखा जुळत नाहीत तेथे इतर लेखकांची नावे देतो. स्तूप म्हणजे काय, यासाठी tuput चा सांची आणि स्तूप हा लेख पाहा.

कोरीव चुनखडीने मढवलेला घुमट

बर्जेस यांना मधला ढिगारा मोजता आला नाही, कारण १८८० च्या साफसफाईने तशी कोणतीही शक्यता नष्ट केली होती. त्यांनी मॅकेन्झींच्या नोंदी आणि पाट्या यांवरून काम केले. त्यांचा अंदाज असा होता: पायाचा व्यास सुमारे १३८ फूट, वरच्या शीर्षासह स्तूपाची उंची ८० ते १०० फूट, आणि त्याभोवती दुहेरी दगडी कुंपण, त्यातील बाहेरचे सुमारे १८ फूट उंच. शिलालेख या वास्तूला महाचैत्य, म्हणजे महान चैत्य, म्हणतात आणि ती चैतिक पंथाच्या भिक्खूंची होती असे सांगतात.

तारखांबद्दल, बर्जेस यांनी मौर्यकालीन लिपीतील एक शिलालेख वाचला, ज्यात मुदकुतल नावाच्या सेनापतीचे नाव आहे, आणि त्यावरून पहिले स्मारक इसवी सनपूर्व सुमारे २०० मध्ये उभे राहिले असा निष्कर्ष काढला. पश्चिम द्वाराजवळील सातवाहन राजा वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी याचे नाव असलेला दुसरा शिलालेख त्यांनी इसवी सन सुमारे १३५ ते १६३ चा मानला. हाच राजा नाशिक, कार्ले आणि सांचीच्या प्रवेशद्वारावरही दिसतो, असे बर्जेस नोंदवतात, आणि तेथे नावे असलेल्या दात्यांबद्दल tuput चा कार्ला लेण्यांवरील लेख आहे. रॉबर्ट ब्राउन यांच्या १९९८ च्या परीक्षणानुसार, ब्रिटिश म्युझियमच्या सूचीत रॉबर्ट नॉक्स स्तूपाचे अंतिम रूप इसवी सन सुमारे १३० मधले मानतात, आणि ब्राउन पुढे म्हणतात की तिसऱ्या शतकाच्या अखेरीस सातवाहन सत्ता संपली तेव्हा बांधकाम जवळपास थांबले. आंध्र प्रदेश राजधानी क्षेत्र विकास प्राधिकरणाच्या अमरावतीच्या इतिहासानुसार शिल्पकला सातवाहनांच्या काळात शिखरावर पोहोचली, आणि स्तूपाचा शेवटचा ज्ञात उल्लेख १३४४ चा आहे: श्रीलंकेतील एका शिलालेखात धान्यकटक, म्हणजे या स्थळाच्या जुन्या नावाच्या ठिकाणी, एका भिक्खूने प्रतिमागृहाची दुरुस्ती केल्याचा उल्लेख आहे.

ब्राउन या उठावशिल्पांचे वर्णन स्तूपाच्या अंगावर रांगांमध्ये रचलेल्या पाट्या असे करतात, आणि संग्रहालयांच्या सूची स्तूपाच्या दंडगोलाकार पायाच्या पाट्यांना ड्रम स्लॅब म्हणतात. ब्रिटिश म्युझियमकडे नोंदणी क्रमांक १८८०,०७०९.७९ ची एक पाटी आहे, जिच्या दोन्ही बाजूंवर वेगवेगळ्या काळी कोरीव काम झाले आहे. इसवी सनपूर्व पहिल्या शतकातील आधीची बाजू बोधिवृक्षाखालील रिकाम्या आसनापाशी पूजकांना दाखवते, ज्याच्या तळाशी बुद्धाची पावले आहेत. नंतरची बाजू, जिला संग्रहालय इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकातील मानते, स्वतः स्तूप दाखवते आणि त्याच्या प्रवेशद्वारी बुद्धाची प्रतिमा आहे. बुद्ध प्रथम मानवी रूपात जेथे दिसला त्या उत्तरेकडील शैलींबद्दल गांधार आणि मथुरा हा लेख आहे.

जमीनदाराचे नवे गाव आणि दिव्यांची टेकडी

१७९६ पूर्वी ही जागा एका सखल ढिगाऱ्यासारखी दिसत होती, ज्यावर विटांनी मढवलेला सुमारे ३० यार्ड रुंद आणि २० फूट उंचीचा एक लहान ढिगारा होता, आणि स्थानिक लोक त्याला दीपलदिन्ने, म्हणजे दिव्यांची टेकडी, म्हणत. बर्जेस सांगतात की धरणीकोटा या जुन्या तटबंदीच्या शहरापासून अर्ध्या मैलावर पूर्वेला असलेले अमरावती हे आजचे गाव अठराव्या शतकाच्या शेवटी चिंतपल्लेचे जमीनदार (महसूल गोळा करणारा भूधारक) राजा वासिरेड्डी वेंकटाद्री नायुडू यांनी वसवले, आणि त्यांनी ते आपली राजधानी केले.

सुमारे १८१९ किंवा १८२० मध्ये लिहिलेल्या एका वृत्तान्तात, ज्याचे उतारे बर्जेस पुन्हा छापतात, मॅकेन्झी म्हणतात की राजाने आपल्या नव्या गावासाठी विटा मिळवण्यासाठी परिसरातील ढिगारे खणायला सुरुवात केली. दक्षिण टोकाला त्याच कारणासाठी खणणाऱ्या वसाहतदारांना खूप मोठ्या विटा आणि काही कोरीव तुकडे सापडले. राजा पाहायला आला, ढिगाऱ्यात खजिना असू शकेल असा त्याचा निष्कर्ष झाला, त्याने वसाहतदारांना जागा सोडायला सांगितले आणि आपल्या कामगारांना खणायचा आदेश दिला. मॅकेन्झींच्या म्हणण्यानुसार, उत्तर बाजूच्या कोरीव पाट्या शिवगंगेच्या तलावाजवळ नेल्या गेल्या आणि वीस पायऱ्यांच्या एका उतरंडीसाठी वापरल्या गेल्या. इतर पाट्या अमरेश्वराच्या मोठ्या मंदिरात गाभाऱ्याच्या पायऱ्यांसाठी आणि इतर दोन मंदिरांच्या भिंतींत गेल्या. त्यांच्या शब्दांत दगड “सार्वजनिक आणि खासगी अशा विविध इमारतींत” वापरले गेले.

मध्यभागी खणणाऱ्यांना एक दगडी पेटी सापडली, ज्यात एक स्फटिकाची डबी होती, आणि तिच्यात एक लहान मोती व काही सोन्याची पाने होती. बर्जेस सांगतात की ही नंतर वॉल्टर एलियट यांनी परत मिळवून मद्रास संग्रहालयाकडे पाठवली. त्यानंतर राजाने त्या खड्ड्याचे पाण्याच्या टाकीत रूपांतर करायला सुरुवात केली. मॅकेन्झींनी लिहिले की मार्च १८१६ मधील पेंढाऱ्यांच्या हल्ल्याने काम थांबले आणि त्याच वर्षीच्या ऑगस्टमध्ये राजाचा मृत्यू झाला. खणण्याबद्दल त्यांनी लिहिले की “एकही दगड इजा न होता सुटलेला नाही.”

मॅकेन्झींच्या भेटी आणि त्यांचे चित्रकार

मद्रास इंजिनियर्सचे मॅकेन्झी १७९७ मध्ये सर्वेक्षणाच्या कामावर असताना त्यांना या शोधांबद्दल कळले आणि ते पाहायला गेले. बर्जेस, ब्रिटिश लायब्ररीतील मॅकेन्झींच्या अल्बमची नोंद आणि राजधानी क्षेत्र विकास प्राधिकरण हे तिन्ही १७९७ सांगतात. एका चित्राची ब्रिटिश लायब्ररीतील नोंद, म्हणजे त्यांच्या भेटीत उत्खनन केलेल्या तीन शिल्पांचे एक पान, आणि २०२१ मधील DT Next चा एक वृत्तान्त १७९८ सांगतात.

आपल्या पहिल्या वृत्तान्तात मॅकेन्झी विटकामात कापलेल्या सुमारे दहा फूट रुंद आणि बारा फूट खोल वर्तुळाकार चराचे वर्णन करतात, ज्याच्या बाहेरच्या बाजूला पांढऱ्या पाट्या उभ्या होत्या. बर्जेस सांगतात की मॅकेन्झींनी अनेक पाट्या मछलीपट्टणमला नेल्या, तेथून सात कलकत्त्यातील एशियाटिक सोसायटी ऑफ बेंगालच्या संग्रहालयात गेल्या. आणखी चार मद्रासला गेल्या आणि शेवटी, बर्जेस लिहितात, वरवर पाहता लंडनमधील इंडिया ऑफिसला. ते पुढे म्हणतात की एलियट यांनी नंतर पाठवलेल्या पाट्यांपूर्वी किंवा त्यांच्यासोबत किमान सोळा आणखी लंडनला पोहोचल्या, आणि त्या मॅकेन्झींनी हलवल्या की नाही याबद्दल निश्चित माहिती नाही, असेही ते म्हणतात.

मॅकेन्झी मार्च १८१६ मध्ये परत आले आणि सुमारे पाच महिने थांबले. त्यांचे चित्रकार ऑक्टोबर १८१७ पर्यंत राहिले, आणि ब्रिटिश लायब्ररी म्हणते की स्वच्छ प्रती करण्याचे काम १८२० पर्यंत चालले. बर्जेस यांच्या मोजणीनुसार कधी ना कधी नऊ युरोपीय चित्रकार आणि तीन भारतीय चित्रकार होते, आणि ब्रिटिश लायब्ररीची सूची अल्बमच्या कलाकारांत प्यारी लाल आणि शेख अब्दुल्ला यांची नावे देते.

WD1061 हा अल्बम ८५ पानांचा आहे. ग्रंथालय त्याचे वर्णन उत्खननांची सर्वात जुनी नोंद असे करते, आणि त्यात चित्रित केलेल्या शिल्पांपैकी २३ आता ब्रिटिश म्युझियममध्ये आहेत असे सांगते. जून १८१७ ची तारीख असलेला आणि “प्रत्यक्ष मोजमापांवरून मांडलेला” असा शेरा असलेला एक वेगळा जलरंगातील आराखडा पूर्णपणे नष्ट झालेले दगड पिवळ्या रंगात आणि हलवलेल्या दगडांच्या जागा पांढऱ्या रंगात दाखवतो. बर्जेस सांगतात की चित्रांची फक्त इंडिया ऑफिसमधील प्रत टिकली, आणि त्यांवरून घेतलेल्या जेम्स फर्ग्युसन यांच्या १८६८ च्या Tree and Serpent Worship या पुस्तकातील १४ चित्रफलकांची मूळ शिल्पे “जवळजवळ सर्वच नष्ट झाली” होती.

रॉबर्टसनचा बाजार आणि गव्हर्नरचा आदेश

बर्जेस यांच्या म्हणण्यानुसार पुढची हालचाल मछलीपट्टणमचे जिल्हाधिकारी एफ. डब्ल्यू. रॉबर्टसन यांची होती, ज्यांनी १८३० मध्ये पाट्या खाली आणल्या आणि त्यांच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या नव्या बाजाराच्या चौकात ३३ मोठ्या पाट्या बसवल्या. मद्रासचे गव्हर्नर सर फ्रेडरिक अॅडम यांनी १८३५ मध्ये दौऱ्यात त्या पाहिल्या आणि लिटररी सोसायटीच्या संग्रहालयासाठी त्या मद्रासला पाठवण्याचा आदेश दिला. बर्जेस सांगतात की या आदेशाला वीस वर्षांहून अधिक काळ वाट पाहावी लागली, आणि १८८० मध्ये सरकारने परत मिळवेपर्यंत काही उत्तम पाट्या मास्टर अटेंडंटच्या बागेत पडून होत्या.

ब्रिटिश लायब्ररीतील जेनिफर हाउज वेगळ्या तारखा देतात. त्या लिहितात की रॉबर्टसन १८१७ ते १८१९ दरम्यान मछलीपट्टणमचे साहाय्यक जिल्हाधिकारी होते आणि बाजारातील स्मारक बहुधा सुमारे १८१९ मध्ये पूर्ण झाले. त्या म्हणतात की अॅडम यांच्या १८३० मधील भेटीपर्यंत त्याकडे फारसे लक्ष गेले नाही, तेव्हा त्यांनी ते पाडण्याचा आदेश दिला, आणि दगड १८५४ मध्ये मद्रासला गेले. बर्जेस यांच्या मते ते १८५६ मध्ये मद्रासला पोहोचले, आणि रेव्हरंड डब्ल्यू. टेलर यांच्या मोजणीनुसार ते ३९ तुकडे होते. आपल्या २०२६ च्या लेखात हाउज म्हणतात की १८१६ ते १८१७ च्या उत्खननात अमरावतीतून ५१ शिल्पे नेण्यात आली आणि त्यांपैकी बहुतेक बाजारातील स्मारकात गेली.

पश्चिम द्वाराजवळ एलियट यांचे उत्खनन

गुंटूरचे आयुक्त वॉल्टर एलियट यांनी Asiatic Researches मधील मॅकेन्झींचा निबंध वाचला आणि १८४५ मध्ये स्थळाला भेट दिली. बर्जेस लिहितात की जमिनीवरचा दगडाचा प्रत्येक तुकडा गेलेला होता. एलियट यांनी कोणत्याही आराखड्याशिवाय पश्चिम द्वाराजवळ खणले, आणि त्यांना सापडलेली पहिली वस्तू प्रवेशद्वाराशेजारी उभ्या असलेल्या सिंहांपैकी एक होती. त्यांनी खोदून काढलेल्या पाट्या मद्रासला पाठवल्या गेल्या. त्या तेथील ईस्ट इंडिया कंपनीच्या महाविद्यालयासमोरच्या हिरवळीवर उघड्यावर पडून होत्या, १८५३ मध्ये संचालक मंडळाने त्यांची चौकशी केली तेव्हा त्या मध्यवर्ती संग्रहालयाच्या प्रवेशमार्गात हलवण्यात आल्या.

रेव्हरंड डब्ल्यू. टेलर यांनी १८५६ मध्ये त्यांच्यावर अहवाल दिला. बर्जेस त्यांनी लावलेल्या शिलालेखांच्या अर्थांना अर्थहीन म्हणतात आणि हा अहवाल केवळ दगडांची आणि त्यांच्या आकारांची यादी म्हणून उपयुक्त आहे असे सांगतात.

त्यानंतर पाट्या इंग्लंडला पाठवण्याचा आदेश झाला. हाउज रवानगीचे वर्ष १८५९ देतात आणि स्क्रोलमध्ये लिहिणाऱ्या रुचिका शर्मा १८६० देतात. शर्मा सांगतात की एलियट यांनी १२१ तुकडे पाठवले आणि ते एलियट मार्बल्स म्हणून ओळखले जाऊ लागले. बर्जेस हाच शब्दप्रयोग वापरतात. ब्रिटिश म्युझियमने ऑनलाइन वर्णन केलेल्या दोन्ही पाट्यांची नोंद त्या इंडिया म्युझियमकडून हस्तांतरित झाल्या असे सांगते. कोरलेल्या पावलांच्या एका पाटीची नोंद, १८८०,०७०९.५७, ती वॉल्टर एलियट यांनी उत्खनन केली असे सांगते, तर ड्रम स्लॅब १८८०,०७०९.७९ च्या नोंदीत कॉलिन मॅकेन्झी हे पूर्वीचे मालक म्हणून नमूद आहेत. हाउज २०२६ मध्ये लिहितात की संग्रहालयाला १८८० मध्ये १२१ अमरावती शिल्पे मिळाली, त्यांपैकी जवळपास दोन तृतीयांश सुमारे १८५० मध्ये हलवलेल्या गटातील होती आणि उरलेली १८१७ च्या संचातील.

बर्जेस सांगतात की लंडनमधील पाट्या नंतर ब्रिटिश म्युझियमच्या भव्य जिन्याच्या भिंतींवर मांडण्यात आल्या.

सेवेल, बर्जेस आणि १८८० ची साफसफाई

मद्रास नागरी सेवेतील रॉबर्ट सेवेल यांना १८७६ मध्ये अनुदान मिळाले आणि त्यांनी मे १८७७ मध्ये खणायला सुरुवात केली. फेब्रुवारी १८८० मध्ये मद्रासचे गव्हर्नर, बकिंगहॅमचे ड्यूक, यांनी जिल्हाधिकाऱ्यांना संपूर्ण स्थळाचे उत्खनन तात्काळ पूर्ण करण्याचा आदेश दिला. बर्जेस याला दुर्दैवी म्हणतात. कोणताही अभियंता दिला गेला नाही, पाट्या मजुरांच्या हवाली राहिल्या, आणि परिसरातून माती आणि पायाच्या वरच्या स्तूपाच्या कोणत्याही खुणा साफ झाल्या. राजधानी क्षेत्र विकास प्राधिकरण म्हणते की ४०० हून अधिक तुकडे मद्रास संग्रहालयाकडे गेले.

बर्जेस यांनी १८८१ च्या अखेरीस मद्रासच्या पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचा कार्यभार घेतला. त्यांनी २५५ पाट्या आणि तुकडे मोजले, त्यातील काही सेवेल यांचे होते, आणि आणखी सुमारे नव्वद सापडले. त्यांनी १७० हून अधिक मद्रासासाठी बांधून तयार केल्या, पण त्यांची रवानगी जवळपास दोन वर्षे लांबली. मद्रासमध्ये मध्यवर्ती संग्रहालयाच्या अभिरक्षकांनी सर्वेक्षणाला न सांगता अनेक पाट्या पोर्टलंड सिमेंटच्या विभाजकांत बसवल्या, आणि त्या सोडवता येणार नाहीत असे बर्जेस यांनी लिहिले.

राजधानी क्षेत्र विकास प्राधिकरणानुसार, आर. सुब्रमण्यम आणि के. कृष्णमूर्ती यांनी १९५८ मध्ये स्थळ पुन्हा साफ केले आणि दात्यांचे शिलालेख असलेले कुंपणाचे तुकडे मिळवले. त्यांनी स्तूपाची वैशिष्ट्ये आणि त्याचे आयक, म्हणजे प्रत्येक बाजूवरील पाच उंच खांब धरणारे पुढे आलेले भाग, यांचाही शोध लावला.

पाट्या आता कोठे आहेत

चेन्नईतील शासकीय संग्रहालय, ज्याची स्थापना १८५१ मध्ये झाली, येथे अमरावती दालन आहे. मद्रास म्युझिंग्ज त्यात इसवी सन सुमारे १५० चा एक खराब झालेला सिंह, आवरणाच्या पाट्या आणि जातक कथांचे प्रसंग असलेली गोलाकार पदके, म्हणजे बुद्धाच्या आधीच्या जन्मांच्या कथा, यांची यादी देते. सी. शिवरामामूर्ती यांनी तयार केलेली संग्रहाची सूची १९४२ मध्ये प्रसिद्ध झाली. २०२१ मध्ये संग्रहालय आयुक्त एम. एस. षण्मुगम यांनी या पाट्यांना दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या भारतीय अभिजात कलेचे सर्वोत्तम उदाहरण म्हटले.

हाउज यांच्या म्हणण्यानुसार, ब्रिटिश म्युझियम आपली अमरावती शिल्पे असाही शिंबुन गॅलरीत दाखवते. अमरावतीत, पर्यटन मंत्रालय म्हणते की महाचैत्य हे भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या अखत्यारीतील संरक्षित स्थळ आहे आणि त्याच्या शेजारी एक संग्रहालय आहे. ब्राउन यांचे परीक्षण म्हणते की काही साहित्य त्या संग्रहालयात उरले आहे, आणि राजधानी क्षेत्र विकास प्राधिकरण म्हणते की अलेक्झांडर रिया आणि बर्जेस यांचे नंतरचे शोध तेथील शिल्पशेडमध्ये ठेवले आहेत. पर्यटन मंत्रालय पुढे सांगते की या स्थळाला भारताच्या बौद्ध सर्किटमध्ये आणण्याच्या प्रयत्नांचा भाग म्हणून अमरावतीत १२५ फुटी ध्यान बुद्ध पुतळा उभारण्यात आला आहे.