అమరావతి మహాస్తూపాన్ని శాతవాహనుల కాలంలో చెక్కిన సున్నపురాయితో కప్పారు, 1790లలో కట్టడపు రాయి కోసం తవ్వేశారు, 1816, 1817లలో కాలిన్ మెకంజీ బృందం ఫలకం ఫలకంగా గీసింది, 1845 నుంచి వాల్టర్ ఇలియట్ తవ్వి తీశారు, ఆపై 121 శిల్పాలు బ్రిటిష్ మ్యూజియం చేరాయి

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కృష్ణా నది ఒడ్డున ఉన్న అమరావతి మహాస్తూపం, చెక్కిన సున్నపురాయి ఫలకాలతో కప్పిన ఇటుక దిబ్బ. దాన్ని కట్టిన చోట ఇప్పుడు దానిలో ఉన్నది చాలా తక్కువ. 1881, 1882లలో మద్రాసు ప్రభుత్వం తరఫున ఆ స్థలాన్ని సర్వే చేసిన జేమ్స్ బర్గెస్‌కు సుమారు 75 గజాల వెడల్పున్న ఒక గుంత కనిపించింది, దాని అంచున ఫలకాలు వరుసగా పరిచి ఉన్నాయి. ఆ ఫలకాలను ఒకరి తర్వాత ఒకరు కదిలించారు: ఒక స్థానిక పాలకుడి పనివారు, ఒక సర్వేయరు, ఒక జిల్లా కలెక్టర్, గుంటూరులోని ఒక కమిషనర్, ఆపై 1880లో ఒక గవర్నర్ ఆదేశం. అవి ఇప్పుడు చెన్నైలో, లండన్‌లో, ఆ స్థలం పక్కనే ఉన్న ఒక చిన్న మ్యూజియంలో ఉన్నాయి.

ఎవరు ఏది కదిలించారో ఆధారాలు చెబుతాయి, కానీ ఎప్పుడు కదిలించారో అన్నిటిలో చెప్పవు. ఈ వ్యాసం కాలిన్ మెకంజీ సొంత పత్రాలను తిరిగి ముద్రించిన బర్గెస్ 1887 సంపుటిని అనుసరిస్తుంది, తేదీలు భిన్నంగా ఉన్న చోట ఇతర రచయితల పేర్లను చెబుతుంది. స్తూపం అంటే ఏమిటో తెలుసుకోవడానికి tuput రాసిన సాంచి, స్తూపం వ్యాసం చూడండి.

చెక్కిన సున్నపురాయితో కప్పిన గుమ్మటం

1880 నాటి శుభ్రపరచడం మధ్యలోని కట్టడం గురించి ఏ అవకాశాన్నీ మిగల్చకపోవడంతో బర్గెస్ ఆ కేంద్ర కట్టడాన్ని కొలవలేకపోయారు. ఆయన మెకంజీ నోట్సునూ, ఫలకాలనూ ఆధారం చేసుకున్నారు. ఆయన అంచనా ప్రకారం పునాది సుమారు 138 అడుగుల వెడల్పు, పైన ఉన్న శిఖరంతో కలిపి స్తూపం 80 నుంచి 100 అడుగుల ఎత్తు, చుట్టూ రెండు వరుసల రాతి కటకటాలు, వాటిలో బయటిది సుమారు 18 అడుగుల ఎత్తు. శాసనాలు ఈ కట్టడాన్ని మహాచైత్యం అని, అంటే గొప్ప చైత్యం అని పిలుస్తాయి, ఇది చైతిక శాఖ సన్యాసులకు చెందినదని చెబుతాయి.

తేదీల విషయంలో, మౌర్యుల కాలపు అక్షరాలతో ఉన్న, ముదకుటల అనే సేనాపతి పేరున్న శాసనాన్ని చదివిన బర్గెస్, తొలి కట్టడం సుమారు క్రీ.పూ. 200లో లేచిందని నిర్ణయించారు. పశ్చిమ ద్వారం దగ్గర శాతవాహన రాజు పులుమావి వాసిష్ఠీపుత్రుడి పేరున్న రెండో శాసనాన్ని ఆయన సుమారు క్రీ.శ. 135 నుంచి 163 మధ్యకు ఆపాదించారు. అదే రాజు నాసిక్, కార్లే, సాంచి తోరణం దగ్గర కూడా కనిపిస్తాడని బర్గెస్ రాశారు, అక్కడ పేర్కొన్న దాతల గురించి tuput రాసిన కార్లా గుహలు వ్యాసం చెబుతుంది. రాబర్ట్ బ్రౌన్ 1998 సమీక్ష ప్రకారం, రాబర్ట్ నాక్స్ బ్రిటిష్ మ్యూజియం కేటలాగ్‌లో స్తూపం తుది రూపాన్ని సుమారు క్రీ.శ. 130కి ఆపాదించారు, మూడో శతాబ్దం చివర శాతవాహన పాలన ముగిసినప్పుడు నిర్మాణం దాదాపుగా ఆగిపోయిందని బ్రౌన్ జోడిస్తారు. రాజధాని ప్రాంత అభివృద్ధి సంస్థ అమరావతి చరిత్ర, శిల్పకళ శాతవాహనుల కాలంలో శిఖరానికి చేరిందని చెబుతుంది, స్తూపం గురించిన చివరి తెలిసిన ప్రస్తావనను 1344కు ఆపాదిస్తుంది, అది శ్రీలంకలోని ఒక శాసనం, ఆ స్థలం పాత పేరు ధాన్యకటకంలో ఒక సన్యాసి విగ్రహ మందిరాన్ని బాగుచేయడం గురించి చెబుతుంది.

ఈ చిత్రఫలకాలను స్తూపం గుమ్మటానికి ఆనించి వరుసల్లో పేర్చిన ఫలకాలుగా బ్రౌన్ వర్ణిస్తారు, స్తూపం స్థూపాకార పీఠం నుంచి వచ్చిన ఫలకాలను మ్యూజియం కేటలాగ్‌లు డ్రమ్ ఫలకాలు అంటాయి. బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో రిజిస్ట్రేషన్ సంఖ్య 1880,0709.79 ఉన్న ఒక ఫలకం ఉంది, దానిపై రెండు వైపులా వేర్వేరు కాలాల్లో చెక్కారు. క్రీ.పూ. మొదటి శతాబ్దానికి చెందిన తొలి వైపు, బోధి వృక్షం కింద ఖాళీ సింహాసనం దగ్గర భక్తులను, దాని అడుగున బుద్ధుడి పాదముద్రలను చూపిస్తుంది. క్రీ.శ. మూడో శతాబ్దానికి చెందినదని మ్యూజియం చెప్పే రెండో వైపు, స్తూపాన్నే చూపిస్తుంది, దాని ప్రవేశ ద్వారం దగ్గర బుద్ధుడి విగ్రహంతో. బుద్ధుడు మొదటిసారి మానవ రూపంలో కనిపించిన ఉత్తరాది శైలుల గురించి గాంధార, మథుర వ్యాసంలో ఉంది.

ఒక జమీందారు పట్టణం, దీపాల దిబ్బ

1796కు ముందు ఆ స్థలం ఒక తక్కువ ఎత్తు దిబ్బలా ఉండేది, దాని పైన మరో చిన్న దిబ్బ ఉండేది, అది సుమారు 30 గజాల వెడల్పు, 20 అడుగుల ఎత్తు, ఇటుకతో కప్పి ఉండి, స్థానికంగా దీపాల దిన్నె అనే పేరుతో, అంటే దీపాల కొండ అనే పేరుతో పిలిచేవారు. పాత కోట నగరం ధరణికోటకు అర మైలు తూర్పున ఉన్న ఇప్పటి అమరావతి పట్టణాన్ని 18వ శతాబ్దం చివర చింతపల్లి జమీందారు (పన్ను వసూలు చేసే భూస్వామి) రాజా వాసిరెడ్డి వేంకటాద్రి నాయుడు కట్టించి, దాన్ని తన రాజధానిగా చేసుకున్నారని బర్గెస్ చెబుతారు.

సుమారు 1819 లేదా 1820లో రాసిన ఒక వివరణలో, దాని సారాంశాలను బర్గెస్ తిరిగి ముద్రించారు, తన కొత్త పట్టణం కట్టడానికి ఇటుకల కోసం రాజా ఆ ప్రాంతంలోని దిబ్బలను తవ్వించడం మొదలుపెట్టారని మెకంజీ రాశారు. దక్షిణ చివర స్థిరపడినవారు అదే ప్రయోజనం కోసం తవ్వినప్పుడు చాలా పెద్ద ఇటుకలు, కొన్ని చెక్కిన ముక్కలు బయటపడ్డాయి. రాజా వచ్చి చూసి, దిబ్బలో నిధి ఉండవచ్చని భావించి, అక్కడివారిని తరలిపొమ్మని చెప్పి, తన పనివారిని తవ్వమని ఆదేశించారు. మెకంజీ ప్రకారం, ఉత్తర వైపు నుంచి తీసిన శిల్ప ఫలకాలను శివగంగ చెరువుకు తీసుకెళ్లి, ఇరవై మెట్ల వరుసకు వాడారు. మరికొన్ని అమరేశ్వర మహా ఆలయంలో గర్భగుడికి వెళ్లే మెట్లుగా, మరో రెండు ఆలయాల గోడల్లోకి వెళ్లాయి. ఆయన మాటల్లో ఆ రాళ్లను “ప్రజా కట్టడాల్లో, ప్రైవేటు కట్టడాల్లో రెండింటిలోనూ” వాడారు.

మధ్యలో తవ్వేవారికి ఒక రాతి పేటిక దొరికింది, అందులో ఒక చిన్న ముత్యం, కొన్ని బంగారు రేకులు ఉన్న స్ఫటిక పెట్టె ఉంది, దాన్ని తర్వాత వాల్టర్ ఇలియట్ స్వాధీనం చేసుకుని మద్రాసు మ్యూజియంకు పంపారని బర్గెస్ చెబుతారు. తర్వాత రాజా ఆ గుంతను నీటి చెరువుగా మార్చడం మొదలుపెట్టారు. 1816 మార్చిలో పిండారీల దాడి ఆ పనికి అంతరాయం కలిగించిందని, ఆ ఏడాది ఆగస్టులో రాజా మరణించారని మెకంజీ రాశారు. ఆ తవ్వకం గురించి “ఒక్క రాయి కూడా దెబ్బతినకుండా తప్పించుకోలేదు” అని ఆయన రాశారు.

మెకంజీ సందర్శనలు, ఆయన చిత్రకారులు

మద్రాసు ఇంజినీర్లకు చెందిన మెకంజీ, 1797లో సర్వే విధుల్లో ఉండగా ఈ ఆవిష్కరణల గురించి విని వెళ్లి చూశారు. బర్గెస్, మెకంజీ ఆల్బమ్ గురించి బ్రిటిష్ లైబ్రరీ రికార్డు, రాజధాని ప్రాంత అభివృద్ధి సంస్థ మూడూ 1797 అని చెబుతాయి. ఆయన సందర్శన సమయంలో తవ్విన మూడు శిల్పాల ఒక చిత్రపు పేజీకి సంబంధించిన బ్రిటిష్ లైబ్రరీ రికార్డు, 2021 నాటి డీటీ నెక్స్ట్ నివేదిక 1798 అని చెబుతాయి.

తన మొదటి వివరణలో మెకంజీ, ఇటుక కట్టడంలో తవ్విన సుమారు పది అడుగుల వెడల్పు, పన్నెండు అడుగుల లోతు ఉన్న గుండ్రని కందకాన్ని వర్ణిస్తారు, దాని బయటి వైపు తెల్లటి ఫలకాలు నిలబడి ఉన్నాయి. మెకంజీ కొన్ని ఫలకాలను మసులీపట్నం తీసుకెళ్లారని, అక్కడి నుంచి ఏడు కలకత్తాలోని ఏషియాటిక్ సొసైటీ ఆఫ్ బెంగాల్ మ్యూజియంకు వెళ్లాయని బర్గెస్ చెబుతారు. మరో నాలుగు మద్రాసుకు వెళ్లి, చివరకు, బర్గెస్ రాసినట్లు, లండన్‌లోని ఇండియా ఆఫీసుకు చేరినట్లు కనిపిస్తోంది. ఇలియట్ తర్వాత పంపినవాటి కంటే ముందే లేదా వాటితో కలిసి కనీసం పదహారు ఇంకా లండన్ చేరాయని ఆయన జోడిస్తారు, మెకంజీ వాటిని తీసేశారా అనే దానిపై ఖచ్చితమైన సమాచారం లేదని చెబుతారు.

మెకంజీ 1816 మార్చిలో తిరిగి వచ్చి సుమారు ఐదు నెలలు ఉన్నారు. ఆయన చిత్రకారులు 1817 అక్టోబరు వరకు ఉన్నారు, తుది నకళ్లు గీయడం 1820 వరకు సాగిందని బ్రిటిష్ లైబ్రరీ చెబుతుంది. ఏదో ఒక సమయంలో తొమ్మిది మంది యూరోపియన్ చిత్రకారులు పనిచేశారని, వారితో పాటు ముగ్గురు భారతీయులని బర్గెస్ లెక్కిస్తారు, ఆల్బమ్ కళాకారులలో ప్యారీ లాల్, షేక్ అబ్దుల్లా పేర్లను బ్రిటిష్ లైబ్రరీ కేటలాగ్ చూపిస్తుంది.

WD1061 అనే ఆ ఆల్బమ్‌లో 85 పేజీలు ఉన్నాయి. తవ్వకాల తొలి రికార్డు ఇదేనని లైబ్రరీ వర్ణిస్తుంది, దానిలో గీసిన శిల్పాలలో 23 ఇప్పుడు బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్నాయని చెబుతుంది. 1817 జూన్ నాటి, “Laid down from actual Measurements” అని రాసి ఉన్న ఒక ప్రత్యేక వాటర్‌కలర్ ప్రణాళిక, పూర్తిగా నాశనమైన రాళ్లను పసుపు రంగులో, తీసివేసిన రాళ్ల స్థానాలను తెలుపు రంగులో గుర్తిస్తుంది. ఆ చిత్రాల ఇండియా ఆఫీసు నకలు మాత్రమే మిగిలిందని, వాటి నుంచి తీసిన జేమ్స్ ఫెర్గూసన్ 1868 పుస్తకం Tree and Serpent Worshipలోని 14 పలకలకు సంబంధించిన అసలు శిల్పాలు “దాదాపు అన్నీ నశించాయి” అని బర్గెస్ చెబుతారు.

రాబర్ట్‌సన్ సంత, ఒక గవర్నర్ ఆదేశం

తర్వాత తరలింపు మసులీపట్నం కలెక్టర్ ఎఫ్. డబ్ల్యూ. రాబర్ట్‌సన్‌ది అని బర్గెస్ పేర్కొంటారు; ఆయన 1830లో ఫలకాలను తెచ్చి, తన పేరు పెట్టిన ఒక కొత్త సంత కూడలిలో 33 పెద్ద ఫలకాలను నిలిపారు. మద్రాసు గవర్నర్ సర్ ఫ్రెడరిక్ ఆడమ్ 1835లో పర్యటనలో వాటిని చూసి, లిటరరీ సొసైటీ మ్యూజియం కోసం మద్రాసుకు పంపమని ఆదేశించారు. ఆ ఆదేశం ఇరవై ఏళ్లకు పైగా ఆగిపోయిందని, కొన్ని మంచి ఫలకాలు 1880లో ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకునే వరకు మాస్టర్ అటెండెంట్ తోటలో ఉండిపోయాయని బర్గెస్ చెబుతారు.

బ్రిటిష్ లైబ్రరీకి చెందిన జెన్నిఫర్ హౌస్ వేరే తేదీలు ఇస్తారు. రాబర్ట్‌సన్ 1817 నుంచి 1819 వరకు మసులీపట్నంలో అసిస్టెంట్ కలెక్టర్‌గా ఉన్నారని, సంత కట్టడం బహుశా 1819 ప్రాంతంలో పూర్తయిందని ఆమె రాస్తారు. ఆడమ్ 1830లో సందర్శించే వరకు దానికి పెద్దగా దృష్టి రాలేదని, అప్పుడు ఆయన దాన్ని విప్పదీయమని ఆదేశించారని, రాళ్లు 1854లో మద్రాసు చేరాయని ఆమె చెబుతారు. రెవరెండ్ డబ్ల్యూ. టేలర్ లెక్క ప్రకారం అవి 39 ముక్కలుగా 1856లో మద్రాసు చేరినట్లు బర్గెస్ చెబుతారు. తన 2026 వ్యాసంలో హౌస్, 1816 నుంచి 1817 తవ్వకంలో అమరావతి నుంచి 51 శిల్పాలను తీసుకెళ్లారని, వాటిలో ఎక్కువ భాగం సంత కట్టడంలో చేరాయని రాస్తారు.

పశ్చిమ ద్వారం దగ్గర ఇలియట్ తవ్వకం

గుంటూరు కమిషనర్ వాల్టర్ ఇలియట్, Asiatic Researchesలో మెకంజీ పత్రాన్ని చదివి 1845లో ఆ స్థలాన్ని సందర్శించారు. నేల పైన ఉన్న ప్రతి రాతి ముక్కా పోయిందని బర్గెస్ రాస్తారు. ఇలియట్ ప్రణాళిక లేకుండా పశ్చిమ ద్వారం దగ్గర తవ్వారు, ఆయనకు దొరికిన మొదటి వస్తువు ప్రవేశ ద్వారం పక్కన నిలిచిన సింహాలలో ఒకటి. ఆయన తవ్వి తీసిన ఫలకాలను మద్రాసుకు పంపారు. అవి అక్కడి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కళాశాల ముందున్న పచ్చికపై, వాతావరణానికి తెరిచి, 1853లో డైరెక్టర్ల కోర్టు వాటి గురించి అడిగే వరకు పడి ఉన్నాయి, ఆ తర్వాత వాటిని సెంట్రల్ మ్యూజియం ప్రవేశ ద్వారంలోకి మార్చారు.

రెవరెండ్ డబ్ల్యూ. టేలర్ 1856లో వాటిపై నివేదిక ఇచ్చారు. ఆయన శాసనాల పఠనాలు అర్థరహితమని బర్గెస్ అంటారు, ఆ నివేదిక రాళ్ల జాబితాగా, వాటి కొలతలుగా మాత్రమే ఉపయోగపడుతుందని చెబుతారు.

ఆ తర్వాత ఫలకాలను ఇంగ్లండ్‌కు పంపమని ఆదేశించారు. రవాణా సంవత్సరాన్ని హౌస్ 1859 అని, స్క్రోల్‌లో రాస్తున్న రుచిక శర్మ 1860 అని ఇస్తారు. ఇలియట్ 121 ముక్కలను పంపారని, అవి ఇలియట్ మార్బుల్స్‌గా పేరుపొందాయని శర్మ చెబుతారు. బర్గెస్ కూడా అదే పదబంధాన్ని వాడతారు. బ్రిటిష్ మ్యూజియం ఆన్‌లైన్‌లో వర్ణించిన రెండు ఫలకాల రికార్డులూ అవి ఇండియా మ్యూజియం నుంచి బదిలీ అయినవని చెబుతాయి. 1880,0709.57 సంఖ్యతో ఉన్న ఒక చెక్కిన పాదముద్ర ఫలకం రికార్డు దాన్ని వాల్టర్ ఇలియట్ తవ్వి తీశారని చెబుతుంది, 1880,0709.79 డ్రమ్ ఫలకం రికార్డు కాలిన్ మెకంజీని మునుపటి యజమానిగా జాబితా చేస్తుంది. 1880లో మ్యూజియంకు 121 అమరావతి శిల్పాలు అందాయని, వాటిలో దాదాపు మూడింట రెండు వంతులు సుమారు 1850లో తరలించిన సమూహం నుంచి, మిగిలినవి 1817 సమూహం నుంచి వచ్చాయని హౌస్ 2026లో రాస్తారు.

లండన్ ఫలకాలను తర్వాత బ్రిటిష్ మ్యూజియం గ్రాండ్ మెట్ల వెంట గోడలపై అమర్చారని బర్గెస్ చెబుతారు.

సెవెల్, బర్గెస్, 1880 నాటి శుభ్రపరచడం

మద్రాసు సివిల్ సర్వీస్‌కు చెందిన రాబర్ట్ సెవెల్ 1876లో గ్రాంట్ పొంది 1877 మేలో తవ్వడం మొదలుపెట్టారు. 1880 ఫిబ్రవరిలో మద్రాసు గవర్నర్ అయిన డ్యూక్ ఆఫ్ బకింగ్హామ్, మొత్తం స్థలం తవ్వకాన్ని వెంటనే పూర్తి చేయమని కలెక్టర్‌ను ఆదేశించారు. ఇది దురదృష్టకరమని బర్గెస్ అంటారు. ఏ ఇంజినీరునూ ఇవ్వలేదు, ఫలకాలను కూలీలకు వదిలేశారు, ఆ ప్రాంతం మట్టి నుంచి, పునాదులకు పైన ఉన్న స్తూపపు ఏ ఆనవాలు నుంచీ శుభ్రం అయిపోయింది. 400కు పైగా ముక్కలు మద్రాసు మ్యూజియంకు వెళ్లాయని రాజధాని ప్రాంత అభివృద్ధి సంస్థ చెబుతుంది.

బర్గెస్ 1881 చివర మద్రాసు పురావస్తు సర్వేక్షణ బాధ్యతలు తీసుకున్నారు. ఆయన 255 ఫలకాలను, ముక్కలను లెక్కించారు, వాటిలో కొన్ని సెవెల్‌వి, మరో తొంభై ఫలకాల వరకు కనుగొన్నారు. 170కి పైగా మద్రాసుకు పంపడానికి సిద్ధం చేశారు, కానీ వాటి తరలింపు దాదాపు రెండేళ్లు ఆలస్యమైంది. మద్రాసులో, సెంట్రల్ మ్యూజియం క్యూరేటర్ సర్వేకు చెప్పకుండా, చాలా వాటిని పోర్ట్లాండ్ సిమెంట్ విభజన గోడల్లో బిగించారు, అవి విడిపించలేనివని బర్గెస్ రాశారు.

రాజధాని ప్రాంత అభివృద్ధి సంస్థ ప్రకారం, ఆర్. సుబ్రహ్మణ్యం, కె. కృష్ణమూర్తి 1958లో ఆ స్థలాన్ని మళ్లీ శుభ్రం చేసి, దాతల శాసనాలున్న కటకటాల ముక్కలను వెలికితీశారు. వారు స్తూపం లక్షణాలను, దాని ఆయకాలను కూడా గుర్తించారు; ఆయకాలు ప్రతి వైపు ఉన్న ఐదు ఎత్తైన స్తంభాలను మోసే చొచ్చుకున్న భాగాలు.

ఆ ఫలకాలు ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉన్నాయి

1851లో స్థాపించిన చెన్నైలోని ప్రభుత్వ మ్యూజియంలో అమరావతి గ్యాలరీ ఉంది. దానిలో సుమారు క్రీ.శ. 150 నాటి దెబ్బతిన్న ఒక సింహాన్ని, కప్పే ఫలకాలను, బుద్ధుడి పూర్వ జన్మ కథలైన జాతక దృశ్యాలున్న గుండ్రని పతకాలను మద్రాస్ మ్యూజింగ్స్ జాబితా చేస్తుంది. ఆ సేకరణ గురించి సి. శివరామమూర్తి కేటలాగ్ 1942లో వచ్చింది. 2021లో మ్యూజియంల కమిషనర్ ఎం. ఎస్. షణ్ముగం, ఆ ఫలకాలను రెండు వేల ఏళ్ల క్రితం నాటి భారతీయ శాస్త్రీయ కళకు అత్యుత్తమ ఉదాహరణ అన్నారు.

హౌస్ ప్రకారం, బ్రిటిష్ మ్యూజియం తన అమరావతి శిల్పాలను అసాహి షింబున్ గ్యాలరీలో ప్రదర్శిస్తోంది. అమరావతిలో మహాచైత్యం భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ కింద రక్షిత స్థలమని, దాని పక్కనే ఒక మ్యూజియం ఉందని పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ చెబుతుంది. ఆ మ్యూజియంలో కొంత సామగ్రి మిగిలి ఉందని బ్రౌన్ సమీక్ష చెబుతుంది, అలెగ్జాండర్ రియా, బర్గెస్ చేసిన తర్వాతి ఆవిష్కరణలు అక్కడి శిల్ప షెడ్డులో ఉన్నాయని రాజధాని ప్రాంత అభివృద్ధి సంస్థ చెబుతుంది. ఆ స్థలాన్ని భారత బౌద్ధ సర్క్యూట్‌లోకి తెచ్చే ప్రయత్నాల్లో భాగంగా అమరావతిలో 125 అడుగుల ధ్యాన బుద్ధ విగ్రహాన్ని నెలకొల్పారని పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ జోడిస్తుంది.