அமராவதி பெருஞ் ஸ்தூபி சாதவாகனர் காலத்தில் செதுக்கிய சுண்ணாம்புக் கல்லால் மூடப்பட்டது, 1790களில் கட்டுமானக் கல்லுக்காக உடைக்கப்பட்டது, 1816, 1817இல் காலின் மெக்கன்சியின் குழுவால் பலகை பலகையாக வரையப்பட்டது, 1845 முதல் வால்டர் எலியட்டால் தோண்டி எடுக்கப்பட்டது, அதன் பின் 121 சிற்பங்கள் பிரிட்டிஷ் அருங்காட்சியகத்தை அடைந்தன

ஆந்திரப் பிரதேசத்தில் கிருஷ்ணா ஆற்றின் கரையில் இருந்த அமராவதி பெருஞ் ஸ்தூபி, செதுக்கிய சுண்ணாம்புக் கல் பலகைகளால் மூடப்பட்ட செங்கல் மேடாக இருந்தது. அது கட்டப்பட்ட இடத்தில் இன்று அதில் மிகக் குறைவே உள்ளது. 1881, 1882இல் மெட்ராஸ் அரசுக்காக அந்தத் தளத்தை ஆய்வு செய்த ஜேம்ஸ் பர்கெஸ், சுமார் 75 கெஜம் அகலமுள்ள ஒரு குழியைக் கண்டார்; அதன் விளிம்பைச் சுற்றிப் பலகைகள் வரிசையாக வைக்கப்பட்டிருந்தன. அவற்றை ஒரு உள்ளூர் ஆட்சியாளரின் ஆட்கள், ஒரு நில அளவையாளர், ஒரு மாவட்ட ஆட்சியர், குண்டூரின் ஓர் ஆணையர், பின்னர் 1880இல் ஒரு ஆளுநரின் உத்தரவு என ஒவ்வொருவராக இடம் மாற்றினர். அவை இன்று சென்னையிலும் லண்டனிலும் அந்தத் தளத்தின் அருகே உள்ள ஒரு சிறிய அருங்காட்சியகத்திலும் உள்ளன.

யார் எதை நகர்த்தினார் என்பதை ஆதாரங்கள் பெயர் சொல்லிக் கூறுகின்றன, ஆனால் எப்போது என்பதை எப்போதும் கூறுவதில்லை. இந்தக் கட்டுரை காலின் மெக்கன்சியின் சொந்தக் காகிதங்களை மீண்டும் அச்சிடும் பர்கெஸ்ஸின் 1887 நூலைப் பின்பற்றுகிறது; தேதிகள் வேறுபடும் இடங்களில் மற்ற எழுத்தாளர்களின் பெயரைக் குறிப்பிடுகிறது. ஸ்தூபி என்றால் என்ன என்பதற்கு tuput இன் சாஞ்சியும் ஸ்தூபியும் கட்டுரையைப் பார்க்கலாம்.

செதுக்கிய சுண்ணாம்புக் கல்லால் மூடிய குவிமாடம்

நடு மேட்டை பர்கெஸ்ஸால் அளக்க முடியவில்லை, ஏனெனில் 1880இன் துப்புரவு அதற்கான வாய்ப்பை அழித்துவிட்டது. அவர் மெக்கன்சியின் குறிப்புகளையும் பலகைகளையும் வைத்துப் பணியாற்றினார். அவரது மதிப்பீட்டின்படி அடித்தளம் சுமார் 138 அடி அகலம், உச்சியில் உள்ள தலைப்பகுதி உட்பட ஸ்தூபி 80 முதல் 100 அடி உயரம், அதைச் சுற்றி இரட்டைக் கல் வேலி; வெளிவேலி சுமார் 18 அடி உயரம். கல்வெட்டுகள் இந்த நினைவுச் சின்னத்தை மகாசைத்தியம், அதாவது பெருஞ் சைத்தியம் என்று அழைக்கின்றன; இது சைத்திகப் பிரிவுத் துறவிகளுக்குரியது என்றும் கூறுகின்றன.

காலத்தைப் பொறுத்தவரை, முடகுதல என்ற படைத்தலைவரைக் குறிக்கும், மௌரியர் காலத்து எழுத்துகளில் அமைந்த ஒரு கல்வெட்டைப் படித்த பர்கெஸ், முதல் நினைவுச் சின்னம் ஏறத்தாழ கி.மு. 200இல் எழுந்தது என்ற முடிவுக்கு வந்தார். மேற்கு வாயிலில் சாதவாகன மன்னர் வாசிஷ்டிபுத்ர புலுமாவியைக் குறிக்கும் இரண்டாவது கல்வெட்டை அவர் ஏறத்தாழ கி.பி. 135 முதல் 163 வரை எனக் காலம் கணித்தார். அதே மன்னர் நாசிக், கார்லே, சாஞ்சித் தோரணவாயில் ஆகிய இடங்களிலும் வருகிறார் என்று பர்கெஸ் குறிப்பிடுகிறார்; அங்கு பெயர் குறிக்கப்பட்ட கொடையாளர்களை tuput இன் கார்லா குகைகள் கட்டுரை பேசுகிறது. பிரிட்டிஷ் அருங்காட்சியகத்தின் பட்டியலில் ராபர்ட் நாக்ஸ், ஸ்தூபியின் இறுதி வடிவம் ஏறத்தாழ கி.பி. 130 என்று கூறுவதாக ராபர்ட் பிரவுனின் 1998 மதிப்புரை தெரிவிக்கிறது; மூன்றாம் நூற்றாண்டின் இறுதியில் சாதவாகன ஆட்சி முடிந்தபோது கட்டுமானம் ஏறக்குறைய நின்றுவிட்டது என்றும் பிரவுன் சேர்க்கிறார். அமராவதியின் வரலாறு பற்றிய தலைநகரப் பிராந்திய வளர்ச்சி ஆணையத்தின் குறிப்பு, சிற்பக் கலை சாதவாகனர் காலத்தில் உச்சத்தை அடைந்தது என்கிறது; ஸ்தூபி பற்றிய கடைசி அறியப்பட்ட குறிப்பாக 1344ஐயும் தருகிறது. அது இலங்கையில் உள்ள ஒரு கல்வெட்டு; அந்த இடத்தின் பழைய பெயரான தான்யகடகத்தில் ஒரு துறவி படிமவீட்டைப் பழுதுபார்த்ததைப் பற்றியது.

புடைப்புச் சிற்பங்களை ஸ்தூபியின் உடலுக்கு எதிராக வரிசை வரிசையாக அடுக்கிய பலகைகள் என்று பிரவுன் விவரிக்கிறார்; ஸ்தூபியின் உருளை வடிவ அடிப்பகுதியிலிருந்து வந்த பலகைகளை அருங்காட்சியகப் பட்டியல்கள் உருளைப் பலகைகள் (drum slabs) என்று அழைக்கின்றன. பிரிட்டிஷ் அருங்காட்சியகத்தில் பதிவெண் 1880,0709.79 கொண்ட ஒரு பலகை உள்ளது; அதன் இரு பக்கங்களும் வெவ்வேறு காலங்களில் செதுக்கப்பட்டவை. முந்தைய பக்கம் கி.மு. முதல் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்தது; போதி மரத்தின் கீழ் உள்ள வெற்று அரியணைக்கு முன் வழிபடுவோரையும், அதன் அடிப்பகுதியில் புத்தரின் பாதச் சுவடுகளையும் காட்டுகிறது. அருங்காட்சியகம் மூன்றாம் நூற்றாண்டு எனக் காலம் கணிக்கும் பிந்தைய பக்கம், ஸ்தூபியையே காட்டுகிறது; அதன் நுழைவாயிலில் புத்தரின் உருவம் உள்ளது. புத்தர் முதன்முதலாக மனித வடிவில் தோன்றிய வடக்கத்தியப் பள்ளிகளை காந்தாரமும் மதுராவும் கட்டுரை பேசுகிறது.

ஒரு ஜமீன்தாரின் நகரமும் விளக்குகளின் குன்றும்

1796க்கு முன் அந்தத் தளம் ஒரு தாழ்வான மேடாகத் தெரிந்தது; அதன் மேல் செங்கல் பூசிய, சுமார் 30 கெஜம் அகலமும் 20 அடி உயரமும் கொண்ட சிறிய மேடு ஒன்று இருந்தது. உள்ளூரில் அதை தீபால்தின்னே, அதாவது விளக்குகளின் குன்று என்று அழைத்தனர். தரணிகோட்டா என்ற பழைய அரண் நகரத்துக்குக் கிழக்கே அரை மைல் தொலைவில் உள்ள இன்றைய அமராவதி நகரத்தை, 18ஆம் நூற்றாண்டின் இறுதியில் சிந்தபள்ளியின் ஜமீன்தாரான (வருவாய் வசூலிக்கும் நில உடைமையாளர்) ராஜா வாசிரெட்டி வேங்கடாத்ரி நாயுடு கட்டி, அதைத் தன் தலைநகராக்கினார் என்று பர்கெஸ் கூறுகிறார்.

ஏறத்தாழ 1819 அல்லது 1820இல் எழுதிய ஒரு குறிப்பில், அதன் பகுதிகளை பர்கெஸ் மீண்டும் அச்சிடுகிறார், புதிய நகரத்தைக் கட்டச் செங்கல்லுக்காக அந்தப் பகுதியில் உள்ள மேடுகளை ராஜா தோண்டத் தொடங்கினார் என்று மெக்கன்சி கூறுகிறார். தெற்கு முனையில் அதே நோக்கத்துக்காகத் தோண்டிய குடியேறிகள் மிகப் பெரிய செங்கற்களையும் சில செதுக்கிய துண்டுகளையும் கண்டெடுத்தனர். ராஜா பார்க்க வந்து, மேட்டில் புதையல் இருக்கக்கூடும் என்று முடிவுசெய்து, குடியேறிகளை வெளியேறச் சொல்லி, தன் ஆட்களைத் தோண்ட உத்தரவிட்டார். மெக்கன்சியின்படி, வடக்குப் பக்கத்தின் சிற்பப் பலகைகள் சிவகங்கைக் குளத்துக்கு எடுத்துச் செல்லப்பட்டு இருபது படிகள் கொண்ட ஒரு படிக்கட்டுக்குப் பயன்படுத்தப்பட்டன. வேறு சில பலகைகள் அமரேஸ்வரர் பெருங்கோயிலின் கருவறைக்குச் செல்லும் படிகளாகவும், வேறு இரு கோயில்களின் சுவர்களிலும் சென்றன. அவரது சொற்களில், அந்தக் கற்கள் “பொது, தனியார் என்று பலவிதக் கட்டடங்களில்” பயன்படுத்தப்பட்டன.

மையத்தில் தோண்டியவர்கள் ஒரு கல் பேழையைக் கண்டனர்; அதற்குள் ஒரு படிகப் பெட்டியில் ஒரு சிறிய முத்தும் சில பொன் இலைகளும் இருந்தன. அவற்றை வால்டர் எலியட் பின்னர் மீட்டு மெட்ராஸ் அருங்காட்சியகத்துக்கு அனுப்பினார் என்று பர்கெஸ் கூறுகிறார். பின்னர் ராஜா அந்தக் குழியை ஒரு நீர்த்தொட்டியாக மாற்றத் தொடங்கினார். 1816 மார்ச்சில் நடந்த பிண்டாரி தாக்குதல் பணியை நிறுத்தியது என்றும், அந்த ஆண்டு ஆகஸ்டில் ராஜா இறந்தார் என்றும் மெக்கன்சி எழுதினார். அந்தத் தோண்டுதலைப் பற்றி “ஒரு கல்கூடக் காயம் படாமல் தப்பவில்லை” என்று அவர் எழுதினார்.

மெக்கன்சியின் வருகைகளும் அவரது ஓவியர்களும்

மெட்ராஸ் பொறியாளர் படையைச் சேர்ந்த மெக்கன்சி, 1797இல் நில அளவைப் பணியில் இருந்தபோது இந்தக் கண்டுபிடிப்புகளைக் கேள்விப்பட்டுப் பார்க்கச் சென்றார். பர்கெஸ், மெக்கன்சியின் ஆல்பம் பற்றிய பிரிட்டிஷ் நூலகத்தின் பதிவு, தலைநகரப் பிராந்திய வளர்ச்சி ஆணையம் ஆகிய மூன்றும் 1797 என்று கூறுகின்றன. அவரது வருகையின்போது தோண்டி எடுத்த மூன்று சிற்பங்களின் ஒரு தாள் என்ற ஒரு ஓவியத்துக்கான பிரிட்டிஷ் நூலகப் பதிவும், 2021இல் வெளியான DT Next செய்தியும் 1798 என்கின்றன.

தன் முதல் குறிப்பில், செங்கல் கட்டுமானத்தில் வெட்டப்பட்ட, சுமார் பத்து அடி அகலமும் பன்னிரண்டு அடி ஆழமும் கொண்ட ஒரு வட்ட அகழியை மெக்கன்சி விவரிக்கிறார்; அதன் வெளிப்பக்கத்தில் வெண்ணிறப் பலகைகள் நின்றன. மெக்கன்சி பல பலகைகளை மசூலிப்பட்டினத்துக்கு எடுத்துச் சென்றார் என்றும், அங்கிருந்து ஏழு பலகைகள் கல்கத்தாவில் உள்ள வங்காள ஆசியச் சங்கத்தின் அருங்காட்சியகத்துக்குப் போயின என்றும் பர்கெஸ் கூறுகிறார். வேறு நான்கு மெட்ராஸுக்குச் சென்று, இறுதியில் லண்டனில் உள்ள இந்திய அலுவலகத்துக்குச் சென்றன போலத் தெரிகிறது என்று பர்கெஸ் எழுதுகிறார். எலியட் பின்னர் அனுப்பிய பலகைகளுக்கு முன்னரோ அவற்றுடனோ குறைந்தது பதினாறு பலகைகள் லண்டனை அடைந்தன என்றும், மெக்கன்சிதான் அவற்றை அகற்றினாரா என்பது பற்றி உறுதியான தகவல் இல்லை என்றும் அவர் சேர்க்கிறார்.

மெக்கன்சி 1816 மார்ச்சில் திரும்பி வந்து ஏறத்தாழ ஐந்து மாதம் தங்கினார். அவரது ஓவியர்கள் 1817 அக்டோபர் வரை தங்கினர்; நகல் எடுக்கும் பணி 1820 வரை தொடர்ந்தது என்று பிரிட்டிஷ் நூலகம் கூறுகிறது. பர்கெஸ் ஒன்பது ஐரோப்பிய ஓவியர்களையும் மூன்று இந்தியர்களையும் வெவ்வேறு காலங்களில் எனக் கணக்கிடுகிறார்; ஆல்பத்தின் கலைஞர்களில் பியாரி லால், ஷேக் அப்துல்லா ஆகியோரை பிரிட்டிஷ் நூலகப் பட்டியல் குறிப்பிடுகிறது.

WD1061 என்ற ஆல்பம் 85 தாள்களைக் கொண்டது. இது அகழ்வாய்வுகளின் மிகப் பழைய பதிவு என்று நூலகம் விவரிக்கிறது; அதில் வரையப்பட்ட சிற்பங்களில் 23 இப்போது பிரிட்டிஷ் அருங்காட்சியகத்தில் உள்ளன என்றும் கூறுகிறது. 1817 ஜூன் தேதியிட்ட, “உண்மையான அளவீடுகளிலிருந்து வரையப்பட்டது” என்று எழுதப்பட்ட தனி நீர்வண்ணத் திட்டவரைவு, முற்றிலும் அழிந்த கற்களை மஞ்சளிலும், அகற்றப்பட்ட கற்களின் இடங்களை வெள்ளையிலும் குறிக்கிறது. இந்திய அலுவலகத்தில் உள்ள ஓவியப் படிவம் மட்டுமே எஞ்சியது என்றும், அவற்றிலிருந்து ஜேம்ஸ் பெர்கூசனின் 1868 நூலான Tree and Serpent Worship இல் எடுக்கப்பட்ட 14 படங்களின் அசல் சிற்பங்கள் “ஏறக்குறைய அனைத்தும் அழிந்துவிட்டன” என்றும் பர்கெஸ் கூறுகிறார்.

ராபர்ட்சனின் சந்தையும் ஆளுநரின் உத்தரவும்

அடுத்த அகற்றலை மசூலிப்பட்டின ஆட்சியர் எஃப். டபிள்யூ. ராபர்ட்சன் செய்தது என்று பர்கெஸ் பெயரிடுகிறார்; அவர் 1830இல் பலகைகளைக் கொண்டுவந்து, தன் பெயர் தாங்கிய ஒரு புதிய சந்தையின் சதுக்கத்தில் 33 பெரிய பலகைகளை அமைத்தார். மெட்ராஸ் ஆளுநர் சர் ஃபிரடெரிக் ஆடம் 1835இல் சுற்றுப்பயணத்தில் அவற்றைக் கண்டு, இலக்கியச் சங்கத்தின் அருங்காட்சியகத்துக்காக மெட்ராஸுக்கு அனுப்ப உத்தரவிட்டார். அந்த உத்தரவு இருபது ஆண்டுகளுக்கு மேல் காத்திருந்தது என்றும், சிறந்த பலகைகளில் சில, அரசு 1880இல் மீட்கும் வரை, துறைமுகக் கண்காணிப்பாளரின் தோட்டத்தில் கிடந்தன என்றும் பர்கெஸ் கூறுகிறார்.

பிரிட்டிஷ் நூலகத்தின் ஜெனிஃபர் ஹவ்ஸ் வேறு தேதிகளைத் தருகிறார். ராபர்ட்சன் 1817 முதல் 1819 வரை மசூலிப்பட்டினத்தில் துணை ஆட்சியராக இருந்தார் என்றும், சந்தை நினைவுச் சின்னம் ஏறத்தாழ 1819இல் முடிந்திருக்கலாம் என்றும் அவர் எழுதுகிறார். ஆடம் 1830இல் வந்து அதைப் பிரித்தெடுக்க உத்தரவிடும் வரை அது அதிகக் கவனத்தை ஈர்க்கவில்லை என்றும், கற்கள் 1854இல் மெட்ராஸுக்குச் சென்றன என்றும் அவர் கூறுகிறார். அவை 1856இல் மெட்ராஸை அடைந்தன, அருட்தந்தை டபிள்யூ. டெய்லரின் கணக்குப்படி 39 துண்டுகளாக என்று பர்கெஸ் கொள்கிறார். தன் 2026 கட்டுரையில், 1816, 1817 அகழ்வாய்வில் அமராவதியிலிருந்து 51 சிற்பங்கள் எடுக்கப்பட்டன என்றும், அவற்றில் பெரும்பாலானவை சந்தை நினைவுச் சின்னத்தில் சேர்ந்தன என்றும் ஹவ்ஸ் கூறுகிறார்.

மேற்கு வாயில் அருகே எலியட் தோண்டுகிறார்

குண்டூர் ஆணையரான வால்டர் எலியட், Asiatic Researches இதழில் மெக்கன்சியின் கட்டுரையைப் படித்து, 1845இல் அந்தத் தளத்துக்குச் சென்றார். தரைக்கு மேலிருந்த ஒவ்வொரு கல் துண்டும் போய்விட்டிருந்தது என்று பர்கெஸ் எழுதுகிறார். மேற்கு வாயில் அருகே எலியட் திட்டமின்றித் தோண்டினார்; அவர் கண்ட முதல் பொருள், நுழைவாயிலின் பக்கத்தில் நின்றிருந்த சிங்கங்களில் ஒன்று. அவர் தோண்டி எடுத்த பலகைகள் மெட்ராஸுக்கு அனுப்பப்பட்டன. 1853இல் இயக்குநர் குழு அவை பற்றி விசாரிக்கும் வரை, அவை அங்கே கிழக்கிந்தியக் கம்பெனி கல்லூரியின் முன் புல்வெளியில் வானிலைக்கு வெளிப்பட்டுக் கிடந்தன; பின்னர் மத்திய அருங்காட்சியகத்தின் நுழைவாயிலுக்கு மாற்றப்பட்டன.

அருட்தந்தை டபிள்யூ. டெய்லர் 1856இல் அவை பற்றி அறிக்கை அளித்தார். அவரது கல்வெட்டு வாசிப்புகள் பொருளற்றவை என்று பர்கெஸ் கூறுகிறார்; கற்களின் பட்டியலாகவும் அளவுகளாகவும் மட்டுமே அந்த அறிக்கை பயன்படும் என்கிறார்.

பின்னர் அந்தப் பலகைகளை இங்கிலாந்துக்கு அனுப்ப உத்தரவிடப்பட்டது. அனுப்பிய ஆண்டை ஹவ்ஸ் 1859 என்றும், ஸ்க்ரோலில் எழுதும் ருச்சிகா ஷர்மா 1860 என்றும் தருகின்றனர். எலியட் 121 துண்டுகளை அனுப்பினார் என்றும், அவை எலியட் பளிங்குகள் (Elliot Marbles) என்று அறியப்பட்டன என்றும் ஷர்மா கூறுகிறார். பர்கெஸ்ஸும் அதே சொற்றொடரைப் பயன்படுத்துகிறார். பிரிட்டிஷ் அருங்காட்சியகம் இணையத்தில் விவரிக்கும் இரு பலகைகளுக்கான பதிவுகளும், அவை இந்திய அருங்காட்சியகத்திலிருந்து மாற்றப்பட்டவை என்று கூறுகின்றன. செதுக்கிய பாதச்சுவடுப் பலகை 1880,0709.57க்கான பதிவு அதை வால்டர் எலியட் தோண்டி எடுத்தார் என்று கூறுகிறது; உருளைப் பலகை 1880,0709.79க்கான பதிவு காலின் மெக்கன்சியை முந்தைய உரிமையாளராகப் பட்டியலிடுகிறது. அருங்காட்சியகம் 1880இல் 121 அமராவதிச் சிற்பங்களைப் பெற்றது என்றும், அவற்றில் ஏறத்தாழ மூன்றில் இரண்டு பங்கு 1850 வாக்கில் நகர்த்தப்பட்ட தொகுதியிலிருந்தும், மீதி 1817 தொகுதியிலிருந்தும் வந்தவை என்றும் ஹவ்ஸ் 2026இல் எழுதுகிறார்.

லண்டனுக்குச் சென்ற பலகைகள் பின்னர் பிரிட்டிஷ் அருங்காட்சியகத்தின் பெரும் படிக்கட்டின் சுவர்களில் வரிசையாக அமைக்கப்பட்டன என்று பர்கெஸ் கூறுகிறார்.

சீவெல், பர்கெஸ், 1880இன் துப்புரவு

மெட்ராஸ் குடிமைப் பணியைச் சேர்ந்த ராபர்ட் சீவெல் 1876இல் நிதி பெற்று 1877 மே மாதம் தோண்டத் தொடங்கினார். 1880 பிப்ரவரியில் மெட்ராஸ் ஆளுநரான பக்கிங்ஹாம் கோமகன், முழுத் தளத்தின் அகழ்வையும் உடனே முடிக்கும்படி ஆட்சியருக்கு உத்தரவிட்டார். இதைத் துரதிர்ஷ்டமானது என்று பர்கெஸ் கூறுகிறார். எந்தப் பொறியாளரும் வழங்கப்படவில்லை, பலகைகள் கூலியாட்களிடம் விடப்பட்டன, அடித்தளத்துக்கு மேல் ஸ்தூபியின் எந்தத் தடயமும் இல்லாதபடி மண்ணுடன் சேர்த்து அந்தப் பகுதி துப்புரவு செய்யப்பட்டது. 400க்கும் மேற்பட்ட துண்டுகள் மெட்ராஸ் அருங்காட்சியகத்துக்குப் போயின என்று தலைநகரப் பிராந்திய வளர்ச்சி ஆணையம் கூறுகிறது.

பர்கெஸ் 1881இன் இறுதியில் மெட்ராஸ் தொல்லியல் ஆய்வுப் பணியைப் பொறுப்பேற்றார். அவற்றில் சில சீவெல் எடுத்தவை உட்பட 255 பலகைகளையும் துண்டுகளையும் எண்ணி, மேலும் ஏறத்தாழ தொண்ணூறைக் கண்டுபிடித்தார். 170க்கும் மேற்பட்டவற்றை மெட்ராஸுக்குக் கட்டி வைத்தார்; ஆனால் அவை அகற்றப்படுவது கிட்டத்தட்ட இரண்டு ஆண்டுகள் தாமதமானது. மெட்ராஸில் மத்திய அருங்காட்சியகத்தின் காப்பாளர், ஆய்வுத் துறைக்குச் சொல்லாமல், பலவற்றைப் போர்ட்லாண்ட் சிமெண்ட் தடுப்புகளில் பதித்துவிட்டார்; அவற்றை விடுவிக்க முடியாது என்று பர்கெஸ் எழுதினார்.

ஆர். சுப்ரமணியமும் கே. கிருஷ்ணமூர்த்தியும் 1958இல் அந்தத் தளத்தை மீண்டும் துப்புரவு செய்தனர் என்று தலைநகரப் பிராந்திய வளர்ச்சி ஆணையம் கூறுகிறது; கொடையாளர்களின் கல்வெட்டுகள் கொண்ட வேலித் துண்டுகளையும் மீட்டனர். ஸ்தூபியின் அம்சங்களையும், ஒவ்வொரு முகத்திலும் ஐந்து உயர்ந்த தூண்களைத் தாங்கிய நீட்சிகளான அதன் ஆயகங்களையும் கண்டறிந்தனர்.

பலகைகள் இன்று எங்கே உள்ளன

1851இல் நிறுவப்பட்ட சென்னை அரசு அருங்காட்சியகத்தில் ஓர் அமராவதிக் காட்சியகம் உள்ளது. சேதமடைந்த, ஏறத்தாழ கி.பி. 150ஐச் சேர்ந்த ஒரு சிங்கம், மூடு பலகைகள், புத்தரின் முந்தைய பிறவிக் கதைகளான ஜாதகக் காட்சிகள் கொண்ட வட்டப் பதக்கங்கள் ஆகியவற்றை மெட்ராஸ் மியூசிங்ஸ் அதில் பட்டியலிடுகிறது. சி. சிவராமமூர்த்தியின் அந்தத் தொகுப்புப் பட்டியல் 1942இல் வெளிவந்தது. இரண்டாயிரம் ஆண்டுகளுக்கு முந்தைய இந்தியப் பாரம்பரியக் கலையின் சிறந்த எடுத்துக்காட்டு அந்தப் பலகைகள் என்று 2021இல் அருங்காட்சியக ஆணையர் எம். எஸ். சண்முகம் கூறினார்.

பிரிட்டிஷ் அருங்காட்சியகம் தன் அமராவதிச் சிற்பங்களை அசாஹி ஷிம்புன் காட்சியகத்தில் காட்சிப்படுத்துகிறது என்று ஹவ்ஸ் கூறுகிறார். அமராவதியில், மகாசைத்தியம் இந்தியத் தொல்லியல் ஆய்வுத் துறையின் பாதுகாக்கப்பட்ட தளம் என்றும், அதன் அருகில் ஓர் அருங்காட்சியகம் உள்ளது என்றும் சுற்றுலா அமைச்சகம் கூறுகிறது. சில பொருட்கள் அந்த அருங்காட்சியகத்தில் எஞ்சியுள்ளன என்று பிரவுனின் மதிப்புரை கூறுகிறது; அலெக்சாண்டர் ரியாவும் பர்கெஸ்ஸும் பின்னர் கண்டெடுத்தவை அங்குள்ள சிற்பக் கொட்டகையில் வைக்கப்பட்டுள்ளன என்று தலைநகரப் பிராந்திய வளர்ச்சி ஆணையம் கூறுகிறது. அந்தத் தளத்தை இந்தியாவின் பௌத்தச் சுற்றுலாத் தடத்துடன் இணைக்கும் முயற்சிகளின் ஒரு பகுதியாக அமராவதியில் 125 அடி உயரமுள்ள தியான புத்தர் சிலை நிறுவப்பட்டுள்ளது என்றும் சுற்றுலா அமைச்சகம் சேர்க்கிறது.