పాట్నాలోని కుమ్హ్రార్ మౌర్య స్తంభాల మండపం ఎనభై నున్నని ఇసుకరాతి స్తంభాలపై నిలిచింది, 1913 ఫిబ్రవరి 7న దాని జాడ దొరికింది, 2024 డిసెంబర్ 1న ASI దాని స్తంభాలను మళ్లీ వెలికి తీయడం మొదలుపెట్టింది

తూర్పు పాట్నాలోని కుమ్హ్రార్ మౌర్య స్తంభాల మండపంలో ఎనభై నున్నని ఇసుకరాతి స్తంభాలు ఉండేవి; ప్రతిదీ ఒకే రాతి ముక్క, వరుసల్లో 15 అడుగుల దూరంలో నిలిపారు. భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ (ASI)కు చెందిన డి. బి. స్పూనర్ తవ్వకం మొదలైన నెల తరువాత, 1913 ఫిబ్రవరి 7న దాన్ని గుర్తించాడు; 2024 డిసెంబర్ 1న ASI డైరెక్టర్ జనరల్ దాని పూడిపోయిన కొన్ని స్తంభాలను మళ్లీ వెలికి తీయడం మొదలుపెట్టారు.

పాత తవ్వకాల నివేదికలు ఆ స్థలాన్ని కుమ్రహార్ అని రాస్తాయి, 2024 వార్తా నివేదికలు కుమ్హ్రార్ అని రాస్తాయి. రెండూ ఒకే శిథిలాలను సూచిస్తాయి; అవి పురాతన రాజధాని పాటలీపుత్రం లోపల ఉన్నాయి.

విరిగిన రాళ్లు ఒక మండపాన్ని ఎలా బయటపెట్టాయి

పాట్నాలో మొదటి తవ్వకాన్ని 1892 నుంచి 1899 మధ్య ఎల్. ఎ. వాడెల్ నిర్వహించాడని పురావస్తు శాస్త్రవేత్త దిశా అహ్లువాలియా రాస్తారు. కుమ్రహార్‌లో దొరికిన నున్నని రాతి శకలాలను బట్టి, చైనా యాత్రికుడు హ్యూయెన్ త్సాంగ్ “నీలి” స్తంభం అని పిలిచిన అశోకుని స్తంభం ఆ చోటే ఉండేదని వాడెల్ ఊహించాడని స్పూనర్ నివేదిక చెబుతుంది.

ఆ ఊహ త్వరగానే కూలిపోయిందని ASI 1912 నుంచి 1913 వార్షిక నివేదికలో ముద్రించిన స్పూనర్ మొదటి నివేదిక చెబుతుంది. నున్నని శకలాలన్నీ ఒకే స్తంభం నుంచి వచ్చి ఉండలేవు. ఆయన బృందం రాళ్ల ముక్కల మూడు కుప్పలను ఒకే సరళరేఖలో, మధ్య నుంచి మధ్యకు 15 అడుగుల దూరంలో కనుగొంది; అదే దూరంలో అన్ని దిక్కులా తవ్విన పరీక్ష గుంటల్లో మరిన్ని కుప్పలు దొరికాయి. అక్కడ ఒక పెద్ద స్తంభాల మండపం ఉండేదని దీనితో నిర్ధారణ అయింది.

తవ్వకం మొదలైన నెల తరువాత, ఫిబ్రవరి 7న ఆవిష్కరణ జరిగిందని నివేదిక చెబుతుంది; లైవ్ హిస్టరీ ఇండియా తవ్వకం కథనం కూడా అదే తేదీ ఇస్తుంది. పాటలీపుత్ర తవ్వకానికి నిధులు సమకూర్చడానికి బొంబాయికి చెందిన రతన్ టాటా అంగీకరించారు. ఒక ప్రైవేటు వ్యక్తి ఈ మహా నగర తవ్వకాల్లో ఒకదాని ఖర్చు భరిస్తామని ముందుకు రావడం అదే మొదటిసారి అని సర్వే డైరెక్టర్ జనరల్ జాన్ మార్షల్ అదే సంపుటిలో రాశారు.

ఆ మొదటి సీజన్ ముగిసేసరికి స్పూనర్ ఎనిమిది వరుసల్లో పది స్తంభాల చొప్పున, అన్నీ 15 అడుగుల దూరంలో, పటంలో గుర్తించాడు. ఆ మండపం అసాధారణ పరిమాణం గలదని ఆయన అన్నాడు, దాని పూర్తి విస్తీర్ణాన్ని ఇంకా నిర్ణయించలేనని చెప్పాడు.

బంకమట్టి, కలప పునాదిపై రాతి స్తంభాలు

స్తంభాలను అడుగున సుమారు 3 అడుగుల 6 అంగుళాల వెడల్పు గల నున్నని ఏకశిలలుగా స్పూనర్ వర్ణించాడు; అవి చునార్ ఇసుకరాతితో చేసినవి, శీర్షాలు (కాపిటల్స్), పీఠాలు లేవు. అవి 20 అడుగులకు తక్కువ కాకుండా ఎత్తు ఉండేవని ఆయన భావించాడు. 1951 నుంచి 1955 వరకు తవ్విన వారు తరువాత స్తంభం అడుగు నుంచి పైకి ఎలా సన్నబడుతుందో కొలిచి, ఎత్తు 32 అడుగులకు దగ్గరగా ఉండేదని లెక్కించారు.

పైకప్పు కలపతో చేసినది. సాల్ కలప దుంగలు నేరుగా రాతిపై ఉండేవని, ప్రతి స్తంభం పైభాగంలోకి సుమారు ఒక అడుగు దిగిన లోహపు బోల్టులు వాటిని నొక్కి ఉంచేవని స్పూనర్ కనుగొన్నాడు; అవి రాగివని ఆయన భావించాడు. దూలాలను ఆరు నుంచి ఎనిమిది అంగుళాలు లేదా అంతకంటే పొడవైన ఇనుప మేకులతో కలిపారు; పీఠం, నేల కూడా కలపవే. నేలను ఆధునిక ఉపరితలం కంటే సుమారు 17 అడుగుల కింద ఆయన నిర్ణయించాడు.

38 ఏళ్ల తరువాత తవ్విన అల్టేకర్, మిశ్రా స్తంభాలు ఎలా నిలిచాయో వివరించారు. ప్రతి స్తంభం సుమారు ఐదు అడుగుల చతురస్రం, ఐదు నుంచి ఆరు అడుగుల లోతు గల పునాది కందకంలో ఉండేది. అడుగున నీలి బంకమట్టి పరుపు, దానిపై సుమారు నాలుగున్నర అడుగుల చతురస్రం గల దూలాలతో చేసిన కలప పీఠం, ఆ పైన స్తంభం ఉండేవి. ప్రతి స్తంభంలో సుమారు తొమ్మిది అడుగులు పీఠం కింద ఉండేది, ఆ పూడ్చిన భాగాన్ని కూడా కనిపించే భాగంలాగే జాగ్రత్తగా నున్నగా చేశారు. నివేదిక దృఢమైన కారణం చెప్పదు; మండపం ప్రణాళిక ఖరారు కాకముందే రాళ్లను తీర్చి ఉండవచ్చని సూచిస్తుంది.

డెబ్బై రెండు, తరువాత ఎనభై, ఆపై మరో నాలుగు

పాట్నాలోని కె. పి. జయస్వాల్ రీసెర్చ్ ఇనిస్టిట్యూట్ 1951 నుంచి 1955 వరకు కుమ్రహార్‌లో ఐదు సీజన్లు తవ్వకాలు నడిపింది. ఎ. ఎస్. అల్టేకర్ దాని గౌరవ డైరెక్టర్, విజయకాంత మిశ్రా క్షేత్ర డైరెక్టర్; వారి నివేదిక 1959లో వెలువడింది.

స్పూనర్ ప్రణాళిక 72 స్తంభాల స్థానాలను గుర్తించింది. జయస్వాల్ ఇనిస్టిట్యూట్ బృందం మరో ఎనిమిది స్థానాలను కనుగొని, ఏడో, ఎనిమిదో వరుసలను పదేసికి పూర్తి చేసి, మండపంలో మొత్తం ఎనభై స్తంభాలు ఉన్నాయని నిర్ధారించింది. ప్రవేశ ద్వారం వద్ద మరో నాలుగు నిలిచేవి, బహుశా ముఖమండపంలో. పడమర, దక్షిణం వైపు కందకాలు మరిన్ని స్తంభాలను చూపలేదు.

తవ్వకాల నాటికి చాలా రాళ్లు పోయాయి. కనిపించని స్తంభాలు నేలలోకి కుంగిపోయాయని స్పూనర్ భావించాడు. గుంతలు ప్రణాళికలో గుండ్రంగా కాకుండా అసమానంగా ఉన్నాయని, వాటి కింది పునాది బంకమట్టి చెదరకుండా ఉందని అల్టేకర్, మిశ్రా బదులిచ్చారు. వారి పఠనంలో ఇది నేల కింది నుంచి స్తంభాల మొదళ్లను పెకలించిన తరువాతి కాలపు రాళ్ల దొంగల పని.

మండపం ప్రాంతాన్ని సుమారు ఒక అడుగు మందమైన బూడిద పొర కప్పి ఉంది. దాన్ని కాలిపోయిన కలప నేల, పైకప్పు అవశేషాలుగా నివేదిక తీసుకుంటుంది, అగ్నిప్రమాదాన్ని శుంగ కాలపు తొలి దశలో, సుమారు క్రీ.పూ. 150 నుంచి క్రీ.శ. 100 మధ్య కాలపరిధిలో ఉంచుతుంది. నున్నని రాతి ముక్కలు స్థలమంతటా శుంగ కాలపు పొరల్లో పడి ఉన్నాయి; గార్గి సంహితలో ప్రస్తావించిన యవన దండయాత్రే కారణం అయి ఉండవచ్చని రచయితలు సూచిస్తారు. దహనాన్ని గుప్తుల యుగం తరువాతికి పెట్టిన పాత అభిప్రాయం స్థానంలో ఈ దృక్కోణం వచ్చింది.

పర్షియన్ నమూనానా, భారతీయుల తొలి ప్రయత్నమా

తన ప్రణాళికకు, పర్సెపోలిస్‌లోని నూరు స్తంభాల మండపానికి మధ్య పోలిక ఉందని స్పూనర్ గమనించి, ఇది ఒక సంభావ్య సంబంధాన్ని సూచిస్తుందని రాశాడు. తరువాత 1915 నాటి ఒక పత్రంలో భారత చరిత్రలో జొరాస్ట్రియన్ దశ ఉండేదని ఆయన వాదించాడు; ఆ సిద్ధాంతానికి దృఢమైన మద్దతు ఎప్పుడూ లభించలేదని అహ్లువాలియా అంటారు.

రెండో పఠనం 1959లో వచ్చింది. రచయితల అభిప్రాయం ప్రకారం, అప్పటికి అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలు ఈ మండపం భారతీయ నిర్మాతలు నిలిపిన తొలి పెద్ద రాతి స్తంభాల కట్టడం కావచ్చని సూచించాయి; అలాంటి కట్టడాలతో వారికి అనుభవం తక్కువ. అశోకుని ఏకశిలా స్తంభాలను ఆరు నుంచి ఏడు అడుగుల లోతున నేలలో నిలిపారు; పైకప్పుకు మరింత లోతైన పునాది అవసరమని మండప నిర్మాతలు భావించి ఉండవచ్చు.

ఎవరి మండపం, దేనికి

ASI 2024 ప్రకటన ఈ కట్టడాన్ని అశోకుని సభాగారం, అంటే అశోకుని సభా మండపం అంటుంది. వంశ స్థాపకుడైన చంద్రగుప్త మౌర్యుని కాలంలో ఇది కట్టి ఉండవచ్చని అల్టేకర్, మిశ్రా రాశారు.

దాని ప్రయోజనం ఇంకా తక్కువ నిశ్చితం. 2024 డిసెంబర్‌లో పని మొదలైనప్పుడు ASI పాట్నా సర్కిల్ సూపరింటెండింగ్ ఆర్కియాలజిస్ట్ సుజీత్ నయన్, క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దంలో మూడో బౌద్ధ సంగీతి కోసం ఈ మండపాన్ని అశోకుడు వాడి ఉంటాడని భావిస్తున్నారని చెప్పారు. 1959 నివేదిక సంప్రదాయాన్ని వేరుగా నమోదు చేస్తుంది: సంగీతిని అది పాటలీపుత్రంలోని అశోకారామ విహారంలో ఉంచుతుంది. మండపం సమీపంలోని కందకాలు శుంగ కాలం వరకు వెళ్లే బౌద్ధ విహారాలను కనుగొన్నాయి, కానీ మౌర్య యుగానివి ఏవీ లేవు. పరిపాలనా భవనాలు దొరుకుతాయని బృందం ఆశించింది, ఏవీ దొరకలేదు.

ఈ మండపమే చైనా యాత్రికుడు ఫాహియాన్ చూసిన రాజభవనం అనే ఆలోచనను కూడా నివేదిక తిరస్కరిస్తుంది. ఆయన అనేక మండపాలు, చెక్కిన పొదిగిన పనితో కూడిన రాజభవనాన్ని వర్ణించాడు; కుమ్రహార్‌లో ఉన్నది ఒకే మండపం, అది ఆయన రాకకు చాలా ముందే నాశనమైంది. అశోకుని స్వంత రికార్డు అశోక ది గ్రేట్ వ్యాసంలో ఉంది.

మండపానికి దక్షిణాన, ఆధునిక ఉపరితలం కంటే 20 అడుగులు, అంతకంటే ఎక్కువ లోతున 30 అడుగుల సాల్ దుంగలతో చేసిన ఏడు పొడవైన వేదికలను స్పూనర్ కనుగొన్నాడు. వాటి ప్రయోజనాన్ని ఆయన నిర్ణయించకుండా వదిలాడు; అవి విహార నౌకలు ఆగే రేవులనే ప్రజాదరణ గల ఆలోచనను తోసిపుచ్చాడు. మండపానికి దక్షిణాన మౌర్య కాలంలో తవ్విన ఒక కాలువను అల్టేకర్, మిశ్రా కనుగొన్నారు. దాన్ని బట్టి పడవలో వచ్చే గౌరవనీయ అతిథుల కోసం విశాలమైన కలప మెట్ల వరుస ఉండేదని, చునార్ క్వారీల నుంచి స్తంభాలను తేల్చి తెచ్చే జలమార్గం ఉండేదని వారు ఊహించారు. ఈ రెండూ వారి ఊహలు, నిర్ధారణలు కావు.

చుట్టూ ఉన్న నగరం

పాటలీపుత్ర రక్షణ ఏర్పాట్లు గ్రీకు గ్రంథంలో వర్ణితమై అనేక తవ్వకాల్లో జాడ దొరికాయి. హెచ్. ఎల్. జోన్స్ అనువాదంలోని స్ట్రాబో జాగ్రఫీ, పాలిబోత్రాను 80 స్టేడియాల పొడవు, 15 వెడల్పు, సమాంతర చతుర్భుజ ఆకారంలో ఉన్నదని, బాణాలు వేయడానికి రంధ్రాలు గల కలప గోడ, ముందు రక్షణకు, నగర మురుగు పారుదలకు ఉపయోగపడే కందకం ఉన్నాయని వర్ణిస్తుంది. ఆ పాఠాన్ని, అందులో మెగస్థనీస్ పాత్రను మా చంద్రగుప్త మౌర్య వ్యాసం చర్చిస్తుంది.

నేలపై, లోహానీపూర్, బులందీబాగ్, బహదూర్‌పూర్, కుమ్రహార్, పాట్నాలోని ఇతర చోట్ల కలప ప్రాకారపు అవశేషాలను 1959 నివేదిక జాబితా చేస్తుంది. 1926, 1927లో బులందీబాగ్‌లో జరిగిన తవ్వకం సుమారు 230 అడుగుల పొడవు భాగాన్ని, 14 అడుగుల 6 అంగుళాల దూరంలో రెండు వరుసల నిలువు కొయ్యలతో బయటపెట్టింది. నగర కందకాన్ని అర్థశాస్త్రంలోని కోటల నియమాల పక్కన కూడా అది ఉంచుతుంది. రెండు కందకాలు తప్ప, తవ్విన ప్రాంతంలో మౌర్య కాలం నుంచి సుమారు క్రీ.శ. 600 వరకు నిరంతరం నివాసం ఉండేది.

2004లో పూడ్చారు, 2024లో మళ్లీ తెరిచారు

1990ల చివరిలో భూగర్భ జలం చొరబడి శిథిలాలు నీటిలో మునగడం మొదలైందని PTI నివేదించిన ASI వివరణ చెబుతుంది. మరింత క్షయం ఆపడానికి ASI 2004లో ఆ స్థలాన్ని మట్టి, ఇసుకతో కప్పింది.

2023 అక్టోబర్‌లో బిహార్ హెరిటేజ్ డెవలప్‌మెంట్ సొసైటీ కార్యనిర్వాహక డైరెక్టర్ బిజోయ్ కుమార్ చౌదరి, మండపం సుమారు 20 అడుగుల భూగర్భంలో ఉందని, ASI దాన్ని మళ్లీ తవ్వాలని అన్నారు. కట్టడాన్ని పూడ్చకముందు చూసిన పాట్నా విశ్వవిద్యాలయపు ప్రాచీన చరిత్ర, పురావస్తు శాస్త్ర మాజీ ప్రొఫెసర్ ఓ. పి. జైస్వాల్ తక్షణ పునరుద్ధరణ కోరారు. అదే వారంలో జాతీయ స్మారక చిహ్నాల ప్రాధికార సంస్థ ఆ స్థలానికి ముసాయిదా వారసత్వ ఉప నియమాలను విడుదల చేసింది; దాన్ని అది అశోక భవనపు భావిత స్థలంగా జాబితా చేసింది.

2024 డిసెంబర్ 1, ఆదివారం, ASI డైరెక్టర్ జనరల్ యదుబీర్ సింగ్ రావత్, సుజీత్ నయన్ సమక్షంలో, పూడిన కొన్ని స్తంభాలను వెలికి తీయడం మొదలుపెట్టారు. స్తంభాల ప్రస్తుత స్థితిని పరిశీలించడమే లక్ష్యమని, వివరణాత్మక శాస్త్రీయ విశ్లేషణ తరువాత, కేంద్ర భూగర్భ జల బోర్డు శాస్త్రవేత్తలతో కలిసి భూగర్భ జల మట్టం కొలత సహా, మొత్తం 80 స్తంభాలను వెలికి తీయవచ్చని ASI ప్రకటన చెప్పింది. మొదట కొన్ని స్తంభాలనే బయటపెడతామని, వాటి స్థితిపై వివరణాత్మక విశ్లేషణ తరువాత ప్రజలకు తెరవవచ్చని నయన్ అన్నారు. ఆయన మాటల్లో, స్తంభాల వెలికితీత “20 ఏళ్ల తరువాత” మొదలవడం చారిత్రక క్షణం.

2026 అక్టోబర్ 29 నాటికి, భూగర్భ జల మట్టం కొలతల గురించి, ఎన్ని స్తంభాలను బయటపెట్టారో, ఎనభై స్తంభాలనూ తెరవాలని నిర్ణయించారో అన్న దానిపై ప్రచురిత నివేదిక tuputకు కనిపించలేదు.