రాజ్యాంగ సభ 1946 డిసెంబర్ 9న ముస్లిం లీగ్ లేకుండానే ప్రారంభమైంది, ముసాయిదా రాజ్యాంగంపై 114 రోజులు చర్చించింది, సభ్యుల్లో 15 మంది మహిళలు ఉన్నారు

భారత రాజ్యాంగ సభను 389 స్థానాలుగా ప్రణాళిక చేశారు: ప్రాంతాలకు 296, సంస్థానాలకు గరిష్ఠంగా 93. వాటిలో ఒక్కదాన్నీ ప్రజలు సాధారణ ఓటుతో ఎన్నుకునేలా ఆ ప్రణాళిక చేయలేదు. 296 మందిని 1946 జూలైలో ప్రాంతీయ శాసనసభ్యులు ఎన్నుకున్నారు. గ్రాన్విల్ ఆస్టిన్ లెక్కల ప్రకారం, ఆ శాసనసభ్యులను ఎన్నుకున్నది కూడా ప్రావిన్సుల్లోని పెద్దవాళ్లలో (20 ఏళ్లు, అంతకు పైబడినవారు) ఓటు హక్కు ఉన్న సుమారు 28 శాతం మందే.

సాధారణ ఎన్నికలు లేకుండా 389 స్థానాలను ఎలా భర్తీ చేశారు

ఈ పథకం కేబినెట్ మిషన్ నుండి వచ్చింది. అది 1946 మార్చిలో భారతదేశానికి వచ్చిన ముగ్గురు సభ్యుల బ్రిటిష్ బృందం. వయోజన ఓటు హక్కుపై ఎన్నిక ఉత్తమ పద్ధతి అయినా అది “పూర్తిగా ఆమోదయోగ్యం కాని జాప్యం” కలిగిస్తుందని 1946 మే 16 నాటి దాని ప్రకటన చెప్పింది. అందుకని మిషన్ ప్రాంతీయ శాసనసభలను ఓటర్లుగా వాడుకుంది.

ప్రతి ప్రావిన్సుకు సుమారు పది లక్షల జనాభాకు ఒక స్థానం చొప్పున సీట్లు వచ్చాయి. ఆ సీట్లను ముస్లింలు, సిక్కులు, మిగతా అందరూ (ప్రణాళిక పిలిచే “జనరల్” వర్గం) అనే మూడు సముదాయాల మధ్య పంచారు. ప్రతి సముదాయపు శాసనసభ్యులు తమ వాటాను ఏకైక బదిలీ ఓటు ద్వారా ఎన్నుకున్నారు. ఇది చిన్న సమూహాలు కూడా ఒక స్థానం గెలవడానికి వీలుకల్పించే, ప్రాధాన్యతా క్రమంలో ఓట్లు లెక్కించే పద్ధతి. ఆస్టిన్ కేటాయింపుల పట్టిక ప్రావిన్సులకు 292 స్థానాలు ఇస్తుంది. ఢిల్లీ నుండి నేరుగా పాలించే చిన్న ప్రాంతాలకు మరో నాలుగు వచ్చాయి: ఢిల్లీ, అజ్మీర్-మేర్వారా, కూర్గ్, బ్రిటిష్ బలూచిస్థాన్. అలా 296 అవుతుంది.

సంస్థానాలకు 93 కంటే ఎక్కువ స్థానాలు ఉండవు, వాటిని ఎంచుకునే పద్ధతి “సంప్రదింపుల ద్వారా నిర్ణయించబడుతుంది”. చర్చలు ముగిసేసరికి సంస్థానాల ప్రతినిధుల్లో కనీసం సగం మందిని ఎన్నుకోవాలని, మిగతావారిని నామినేట్ చేసే స్వేచ్ఛ పాలకులకు ఉండాలని ఖరారైందని ఆస్టిన్ రాశారు.

1946 జూలై ఎన్నికల్లో ప్రాంతీయ స్థానాలు 296లో కాంగ్రెస్ 208 గెలుచుకుందని ఆస్టిన్ నమోదు చేశారు, ముస్లింలకు కేటాయించిన స్థానాల్లో ఏడు తప్ప అన్నీ ముస్లిం లీగ్ గెలుచుకుంది. కేబినెట్ మిషన్ స్థానాలను హామీ ఇచ్చింది ముస్లింలకు, సిక్కులకు మాత్రమే. పార్సీలు, ఆంగ్లో-ఇండియన్లు, భారతీయ క్రైస్తవులు, షెడ్యూల్డ్ కులాలు, తెగలు, మహిళలను జనరల్ వర్గం కింద లోపలికి తెచ్చింది కాంగ్రెస్ హైకమాండ్ అని ఆస్టిన్ రాశారు.

మొదటి రోజు, ముస్లిం లీగ్ స్థానాలు ఖాళీగా

సభ తొలిసారి 1946 డిసెంబర్ 9, సోమవారం నాడు న్యూఢిల్లీలోని కాన్స్టిట్యూషన్ హాల్‌లో సమావేశమైంది, అదే ఇప్పటి పార్లమెంటు సెంట్రల్ హాల్. తాత్కాలిక అధ్యక్ష స్థానానికి సచ్చిదానంద సిన్హాను జె. బి. కృపలానీ ప్రతిపాదించారు, ఆయనను “భారతదేశంలో అత్యంత పురాతన పార్లమెంటేరియన్” అన్నారు; సిన్హా 1910 నుండి 1920 వరకు ఇంపీరియల్ లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్ సభ్యుడు. ఆ రోజు ఆధారాలు సమర్పించి రిజిస్టర్‌లో సంతకం చేసినవారు 207 మంది సభ్యులని భారత రాజ్యాంగ ఆర్కైవ్ లెక్కిస్తుంది.

ముస్లిం లీగ్ కేబినెట్ మిషన్ ప్రణాళికను 1946 జూన్ 6న అంగీకరించింది. జూలైలో ఆ అంగీకారాన్ని వెనక్కి తీసుకుని, సభను బహిష్కరించాలని తన ప్రతినిధులకు చెప్పిందని ఆస్టిన్ రాశారు, అందువల్ల దాదాపు పది కోట్ల మంది భారతీయ ముస్లింల ప్రతినిధులు గైర్హాజరయ్యారు. ఆ వారాల్లో జిన్నా వైపు కథ ఆయన చరిత్రపై మా వ్యాసంలో ఉంది.

అలాంటి సభ భారతదేశం తరఫున మాట్లాడగలదా అనే ప్రశ్న మొదటి నుంచీ చర్చలో ఉంది. 1946 జూలై 22 ప్రాంతంలో రచయిత లూయిస్ ఫిషర్‌తో గాంధీ “వేరొకరి సృష్టిని సార్వభౌమ సంస్థగా ప్రకటించడం వల్ల ప్రయోజనం లేదు” అన్నారని ఆస్టిన్ ఉటంకిస్తారు. రాజేంద్ర ప్రసాద్ దీనికి వ్యతిరేకంగా భావించారు. డిసెంబర్ 11న అధ్యక్ష స్థానం నుండి మాట్లాడుతూ ఆయన సభను “సార్వభౌమ సంస్థ” అని పిలిచారు.

ఆ రోజే ప్రసాద్ బ్యాలెట్ లేకుండా అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యారు. ఆయన కోసం సిన్హా దగ్గర రెండు చెల్లుబాటయ్యే నామినేషన్ పత్రాలు ఉన్నాయి: ఒకటి కృపలానీ ప్రతిపాదించి వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ బలపరిచినది, రెండోది హరేకృష్ణ మహతాబ్ ప్రతిపాదించి నంద్ కిశోర్ దాస్ బలపరిచినది. మరో రెండు పత్రాలను బలపరిచేవారు లేనందున తిరస్కరించారు, ప్రత్యర్థి అభ్యర్థి ఎవరూ లేకపోవడంతో సిన్హా ప్రసాద్ ఎన్నికైనట్లు ప్రకటించారు.

లక్ష్యాల తీర్మానం, ఆరు వారాల విరామం

ఐదో రోజైన డిసెంబర్ 13న జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ లక్ష్యాల తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. “భారతదేశాన్ని స్వతంత్ర సార్వభౌమ గణతంత్రంగా ప్రకటించాలనే దృఢమైన, గంభీరమైన సంకల్పం” సభకు ఉందని ఆ తీర్మానం మొదలైంది, భారతీయులందరికీ న్యాయం, సమానత్వం, విశ్వాస స్వేచ్ఛను వాగ్దానం చేసింది, మైనారిటీలకు, వెనుకబడిన, గిరిజన ప్రాంతాలకు, అణగారిన వర్గాలకు “తగిన రక్షణలు” కల్పించింది. దీన్ని “ఇరుకైన చట్టపరమైన పదజాలం” అనే దృష్టితో కాకుండా “ఒక ప్రతిజ్ఞ, ఒక హామీ”గా చదవమని నెహ్రూ సభ్యులను కోరారు.

తన దగ్గర ఇప్పటికే 40కి పైగా సవరణలు ఉన్నాయని అధ్యక్షుడు చెప్పారు. డాక్టర్ జయకర్ ఇచ్చిన ఒక సవరణ, ముస్లిం లీగ్ చేరే వరకు చర్చను వాయిదా వేసేది. ఇతరులకు ఆలోచించుకునే సమయం ఇవ్వడానికి సభ తీర్మానాన్ని వాయిదా వేసిందని నెహ్రూ తర్వాత అన్నారు. 1947 జనవరి 22న దానికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు ఆరు వారాలు గడిచాయని, దాన్ని రెండు మూడు రోజుల్లో ముగించవచ్చని తాను అనుకున్నానని ఆయన చెప్పారు. ఆ రోజే సభ్యులందరూ లేచి నిలబడగా సభ దాన్ని ఆమోదించింది. అది “ఇప్పుడు మన రాజ్యాంగ ప్రవేశికగా ఉంది” అని ప్రసాద్ 1949 నవంబర్ 26న సభకు చెప్పారు.

పదిహేను మంది మహిళలు, రికార్డు ఏం చూపిస్తుంది

సభ సభ్యుల్లో 15 మంది మహిళలను భారత రాజ్యాంగ ఆర్కైవ్ జాబితా చేస్తుంది, పత్రికా సమాచార కార్యాలయం (PIB) కూడా అదే సంఖ్యను ఇస్తుంది. వారు అమ్ము స్వామినాథన్, ఆనీ మాస్కరీన్, బేగం ఐజాజ్ రసూల్, దాక్షాయణి వేలాయుధన్, జి. దుర్గాబాయి, హంసా మెహతా, కమలా చౌదరి, లీలా రాయ్, మాలతీ చౌదరి, పూర్ణిమా బెనర్జీ, రాజకుమారి అమృత్ కౌర్, రేణుకా రే, సరోజినీ నాయుడు, సుచేతా కృపలానీ, విజయలక్ష్మి పండిట్. బేగం ఐజాజ్ రసూల్‌ను ఏకైక ముస్లిం మహిళా సభ్యురాలిగా, వేలాయుధన్‌ను ఏకైక దళిత మహిళా సభ్యురాలిగా ఆర్కైవ్ వర్ణిస్తుంది.

ప్రాథమిక హక్కుల ఉప కమిటీలో ఉన్న ఇద్దరు మహిళలు హంసా మెహతా, అమృత్ కౌర్. 1947 మార్చి 30న వారు, మీనూ మసానీ, బి. ఆర్. అంబేద్కర్ కలిసి ఉమ్మడి పౌర స్మృతిని అమలుచేయదగిన హక్కుగా చేయాలని ఓటు వేశారు, కానీ ఐదు ఓట్లకు నాలుగు ఓట్లతో ఓడిపోయారని ఆస్టిన్ నమోదు చేశారు. 1947 జూలై చివర్లో మెహతా, కౌర్, మసానీ ఆ నిబంధనను మళ్లీ చూడమని సలహా కమిటీని కోరుతూ పటేల్‌కు లేఖ రాశారు. అది ఆదేశిక సూత్రాల్లోనే ఉండిపోయింది; అవి ప్రభుత్వానికి మార్గదర్శకం చేసే, కానీ కోర్టులో అమలు చేయలేని రాజ్యాంగ భాగం. 1947 ఆగస్టు 14 రాత్రి సరోజినీ నాయుడు లేకపోవడంతో, సభ మీద ఎగిరిన తొలి జెండాను “భారతదేశ మహిళల తరఫున” మెహతా సమర్పించారు.

అమృత్ కౌర్ మైనారిటీల ఉప కమిటీలో కూడా ఉన్నారు. మతాన్ని “ఆచరించే” స్వేచ్ఛను పరిమితులు లేకుండా రక్షించడాన్ని హక్కుల ఉప కమిటీలో ఆమె వ్యతిరేకించారు, ఎందుకంటే అది దేవదాసీ వ్యవస్థను, పర్దాను (మహిళలను ఏకాంతంలో ఉంచడం), సతిని కూడా కప్పివేయవచ్చు. ఎ. కె. అయ్యర్ ఆమెకు మద్దతిచ్చారు, సలహా కమిటీ ఆ నిబంధనను తిరిగి రాసిందని ఆస్టిన్ రాశారు.

సభ జాతీయ జెండాను ఆమోదించిన రోజైన 1947 జూలై 22న సరోజినీ నాయుడు మాట్లాడారు. “మేము మహిళలం భారతదేశ ఐక్యత కోసం నిలుస్తాం” అని ఆమె సభకు చెప్పారు. 1947 ఆగస్టు 14 రాత్రి సభ సమావేశమైనప్పుడు సుచేతా కృపలానీ వందేమాతరం తొలి చరణం పాడారు, 1950 జనవరి 24 చివరి సమావేశంలో పూర్ణిమా బెనర్జీ సభ్యులను జనగణమనలో నడిపించారు.

దాక్షాయణి వేలాయుధన్ 1946 డిసెంబర్ 19న మాట్లాడారు. డాక్టర్ జయకర్ వాయిదా ప్రతిపాదనకు వ్యతిరేకంగా ఆమె వాదించారు, షెడ్యూల్డ్ కులాల (దళిత సముదాయాలకు అధికారిక పదం) సామాజిక నిర్బంధాలను తొలగించడానికి బ్రిటిష్ పాలన ఏం చేసిందని అడిగారు, వేర్పాటువాదం కోసం పట్టుబట్టవద్దని షెడ్యూల్డ్ కులాల ప్రతినిధులను కోరారు. స్టీరింగ్ కమిటీలో ఉన్న జి. దుర్గాబాయి 1949 సెప్టెంబర్ 14న, హిందీ ప్లస్ ఉర్దూగా ఆమె వర్ణించిన హిందుస్తానీని జాతీయ భాషగా చేయాలని వాదించారు. హిందీతో వాడే అంకెలైన దేవనాగరి అంకెల డిమాండ్‌ను ఆమె “భాషా దౌర్జన్యం, అసహనం” అన్నారు. రాజ్యాంగం “దేశంలోని ప్రతి ఇతర పౌరుడితో సమానమైన హక్కులను మహిళలకు ఇచ్చింది” అని అమ్ము స్వామినాథన్ 1949 నవంబర్ 24న సభకు చెప్పారు. పర్సులోనో జేబులోనో పెట్టుకుని తీసుకెళ్లగలిగేంత చిన్న రాజ్యాంగాన్ని తాను ఎప్పుడూ ఊహించుకునేదాన్నని కూడా ఆమె అన్నారు.

మొదటి ముసాయిదాలను కమిటీలు రాశాయి

తొలి ముసాయిదా పనిలో ఎక్కువ భాగం కమిటీల్లో జరిగింది. 1947 జూలై 14న ప్రసాద్ సభకు మూడింటి గురించి చెప్పారు: ప్రావిన్సుల కోసం నమూనా రాజ్యాంగాన్ని ముసాయిదా చేసేది ఒకటి, కేంద్ర రాజ్యాంగ సూత్రాలను నిర్ణయించి దాన్ని స్థూలంగా ముసాయిదా చేసేది ఒకటి, కేంద్ర అధికారాలను తేల్చేది ఒకటి. సలహా కమిటీ మైనారిటీలు, ప్రాథమిక హక్కులు, గిరిజన, మినహాయించిన ప్రాంతాలపై ఉప కమిటీలను నడిపింది. అధ్యక్షుల వివరాలు ఆస్టిన్ అనుబంధంలో ఉన్నాయి: కేంద్ర రాజ్యాంగ, కేంద్ర అధికారాల కమిటీలకు నెహ్రూ, ప్రావిన్షియల్ రాజ్యాంగ కమిటీ, సలహా కమిటీలకు పటేల్, ప్రాథమిక హక్కుల ఉప కమిటీకి కృపలానీ, మైనారిటీల ఉప కమిటీకి హెచ్. సి. ముఖర్జీ.

ప్రాథమిక హక్కుల ఉప కమిటీ 1947 ఫిబ్రవరి 27న తొలిసారి సమావేశమైంది; బి. ఎన్. రావ్, కె. టి. షా, కె. ఎం. మున్షీ, అంబేద్కర్, హర్నామ్ సింగ్, కాంగ్రెస్ నిపుణుల కమిటీ ఇచ్చిన హక్కుల ముసాయిదా జాబితాలు దాని బల్లపై ఉన్నాయి. 1947 మార్చి, ఏప్రిల్‌లో పది సమావేశాల్లో అది ముసాయిదా రాసింది. మైనారిటీల ఉప కమిటీ ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలకు వ్యతిరేకంగా 26 ఓట్లకు 3 ఓట్లతో ఓటు వేసిందని, 1947 జూలై 28న వాటిని ముగించడాన్ని హాజరైన 58 మంది సలహా కమిటీ సభ్యుల్లో ముగ్గురే వ్యతిరేకించారని ఆస్టిన్ నమోదు చేశారు.

సభ రాజ్యాంగ సలహాదారుగా ఉన్న రావ్ మొదటి నుంచీ పని పత్రాలు అందించారు, వాటిలో కేంద్ర రాజ్యాంగ కమిటీ నిర్ణయాలను ఒక చోట చేర్చిన, 1947 జూన్ 21 తేదీ గల కేంద్ర రాజ్యాంగంపై రెండో మెమోరాండం కూడా ఉంది. 1947 జూలై, ఆగస్టులో కమిటీ నివేదికలను సభ చేపట్టిన తర్వాత, ముసాయిదా పని దాని ముసాయిదా కమిటీకి, రావ్‌కు వెళ్లింది. రావ్ తన ముసాయిదాను సుమారు ఒక నెలలో తయారు చేశారని ఆస్టిన్ చెబుతారు. అంబేద్కర్ లెక్కలో అది 243 అధికరణలు, 13 షెడ్యూళ్లు. ముసాయిదా కమిటీ “శ్రీ బి. ఎన్. రావ్ తయారు చేసిన అసలు ముసాయిదా”పై పనిచేసిందని ప్రసాద్ తర్వాత వర్ణించారు. ముసాయిదా కమిటీ పని స్వయంగా అంబేద్కర్, రాజ్యాంగ రచనపై మా వ్యాసంలో ఉంది.

1947 జూన్ 3 ప్రణాళిక సభ్యత్వాన్ని ఎలా మార్చింది

విభజన సభ స్వరూపాన్ని మార్చింది. జూన్ 3 నాటి బ్రిటిష్ ప్రకటన వల్ల భారతదేశం విభజన, రెండు ప్రావిన్సుల విభజన జరిగాయని, విభజించిన బెంగాల్, పంజాబ్‌లలో కొత్త ఎన్నికలు జరిగాయని, దూరంగా ఉన్న చాలా సంస్థానాలు ప్రతినిధులను పంపాయని, “ఇప్పటి వరకు గైర్హాజరుగా ఉన్న ముస్లిం లీగ్ సభ్యులు” ఇప్పుడు హాజరవుతున్నారని ప్రసాద్ 1947 జూలై 14న సభ్యులకు చెప్పారు. ఆ తర్వాత గీసిన సరిహద్దు రాడ్‌క్లిఫ్ అవార్డుపై మా వ్యాసంలో ఉంది.

విభజన తర్వాత లీగ్ బలం 28 మంది సభ్యులని, సభలో కాంగ్రెస్ వాటా 69 శాతం నుండి 82 శాతానికి పెరిగిందని ఆస్టిన్ ఇస్తారు. “సభే కాంగ్రెస్, కాంగ్రెస్సే భారతదేశం” అని కూడా ఆయన రాశారు; అదే అధ్యాయంలో పార్టీ విధానం విభిన్న సముదాయాలను, అభిప్రాయాలను సభలో ఉంచిందని కూడా రాశారు. ఆర్కైవ్ 1947 డిసెంబర్ లెక్క 299 మంది సభ్యులు: 229 మంది ప్రావిన్సుల నుండి, 70 మంది సంస్థానాల నుండి.

భాషా రాజీ, 77కు 77 సమాన ఓట్లు

1949 సెప్టెంబర్ మొదట్లో ఎన్. గోపాలస్వామి అయ్యంగార్, కె. ఎం. మున్షీ, అంబేద్కర్ ఒక రాజీ సూత్రాన్ని ప్రాయోజితం చేశారు, దాన్ని సవరణ 65గా దాఖలు చేశారు. అది దేవనాగరి లిపిలో హిందీని కేంద్రం అధికార భాషగా చేసింది, ఇంగ్లిష్‌ను పదిహేనేళ్లు ఉంచి, పార్లమెంటు దాన్ని పొడిగించవచ్చని చెప్పింది, ప్రాంతీయ భాషల షెడ్యూలును నిర్ణయించింది. ఆ షెడ్యూలు “మానసిక కారణాల వల్ల, ఈ భాషలకు హోదా ఇవ్వడానికి” ఉందని దుర్గాబాయి ఆస్టిన్‌కు చెప్పారు.

ఆ సూత్రాన్ని పార్టీ సవరణగా స్వీకరించాలా వద్దా అని నిర్ణయించడానికి సెప్టెంబర్ 2న సభలోని కాంగ్రెస్ సభ్యులు సమావేశమయ్యారు. సెప్టెంబర్ 3 నాటి పత్రికా వార్తల ఆధారంగా పనిచేసిన ఆస్టిన్ 77కు 77 సమానమైన ఓట్లు వచ్చాయని నమోదు చేశారు. బొంబాయి, బెంగాల్, అస్సాం, మద్రాసు, దక్షిణ ప్రాంతాల సభ్యులు, వీరితో పాటు నెహ్రూ, ముసాయిదా కమిటీ సభ్యులు దాన్ని స్వీకరించడానికి అనుకూలంగా ఉన్నట్లు వార్తలు వచ్చాయి. యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్, తూర్పు పంజాబ్, బీహార్, రాజస్థాన్ సభ్యులు వ్యతిరేకించారు. అధ్యక్ష స్థానంలో ఉన్న పట్టాభి సీతారామయ్య తన నిర్ణాయక ఓటును, అంటే సమాన ఓట్లు వచ్చినప్పుడు అధ్యక్షుడికి ఉండే ఓటును, వినియోగించడానికి నిరాకరించారు. పార్టీ విప్ ఉండదని, సభలో ఓటు స్వేచ్ఛగా ఉంటుందని నిర్ణయించారు.

హిందీ ఒక్క ఓటుతో అధికార భాష అయిందనే కథను ఆస్టిన్ ఖండిస్తారు. పార్టీ సమావేశాలు హిందీని ఏకగ్రీవంగా పేర్కొన్నాయని ది హిందూ, హిందుస్థాన్ టైమ్స్ వార్తలను ఆయన ఉదహరిస్తారు, దగ్గరి ఓట్లు అంకెలపైన, సూత్రాన్ని ప్రాయోజితం చేయడంపైన జరిగాయని ఆయన అంచనా వేస్తారు. అంబేద్కర్ తన Thoughts on Linguistic States లోనూ, సేఠ్ గోవింద్ దాస్ తన ఆత్మకథలోనూ ఒక్క ఓటు ఫలితాన్ని వర్ణించారని ఆయన గమనిస్తారు; ఇద్దరూ బహుశా వాస్తవాలను కలగలిపి ఉంటారని ఆయన అభిప్రాయం.

చర్చ సెప్టెంబర్ 12న అయ్యంగార్ ఆ సూత్రాన్ని ప్రవేశపెట్టడంతో మొదలైంది. సెప్టెంబర్ 14న “హిందీ” స్థానంలో “హిందుస్తానీ” ఉంచాలన్న ప్రతిపాదనకు చేతులెత్తి 14 ఓట్లు వచ్చాయి, మిగతావారు వ్యతిరేకించారు. గాంధీ పిలుపు మేరకు తాను, దక్షిణాదిలో ఇతరులు హిందీని ప్రచారం చేశామని దుర్గాబాయి సభకు చెప్పారు. తర్వాత సభ అధికార అవసరాలకు భారతీయ అంకెల అంతర్జాతీయ రూపాన్ని ఆమోదించింది, భాషల అధ్యాయమైన 14-ఎ భాగాన్ని, ఇంగ్లిష్‌కు పదిహేనేళ్ల గడువుతో సహా, ముసాయిదాలోకి ఓటు ద్వారా చేర్చింది.

లెక్క, 1950 జనవరి 24న సంతకాలు

1949 నవంబర్ 25న అంబేద్కర్ సభకు దాని సొంత లెక్కను ఇచ్చారు. 1946 డిసెంబర్ 9 నుండి అది రెండేళ్లు, పదకొండు నెలలు, పదిహేడు రోజులు సమావేశమైంది, పదకొండు సెషన్లలో 165 రోజులు వాడుకుంది. మొదటి ఆరు సెషన్లు లక్ష్యాల తీర్మానానికి, కమిటీ నివేదికలకు వెళ్లాయి. చివరి ఐదు ముసాయిదా రాజ్యాంగానికి వెళ్లాయి, దానికి 114 రోజులు పట్టింది. ముసాయిదా కమిటీ సమర్పించినప్పుడు ముసాయిదాలో 315 అధికరణలు ఉన్నాయి, పరిశీలన దశ ముగిసేసరికి 386, తుది రూపంలో 395. సుమారు 7,635 సవరణలను ముందుంచారు, 2,473ను ప్రతిపాదించారు.

మరుసటి రోజు ప్రసాద్ మరిన్ని సంఖ్యలు చెప్పారు. నవంబర్ 22 వరకు ఖర్చులు రూ. 63,96,729, అంటే సుమారు రూ. 64 లక్షలు. కనీసం 53,000 మంది సందర్శకులు గ్యాలరీలో కూర్చున్నారు. సభ రాజ్యాంగాన్ని 1949 నవంబర్ 26న ఆమోదించింది, పాఠాన్ని ధ్రువీకరించడానికి ప్రసాద్ సంతకం చేశారు.

సంతకాలు 1950 జనవరి 24న జరిగాయి. నెహ్రూ ప్రతిపాదించగా, ఏకైక అభ్యర్థిగా నామినేట్ అయిన రాజేంద్ర ప్రసాద్ భారత రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయ్యారు. రాజ్యాంగం మూడు ప్రతులు బల్లపై ఉన్నాయి: ఇంగ్లిష్‌లో చేతితో రాసి అలంకరించినది ఒకటి, ఇంగ్లిష్‌లో ముద్రించినది ఒకటి, హిందీలో చేతితో రాసినది ఒకటి. ప్రజా విధులు చూసుకోవాల్సి ఉండటంతో నెహ్రూ మొదట సంతకం చేశారు, ప్రసాద్ చివరగా చేశారు. చర్చల రికార్డు సంతకాలను నమోదు చేస్తుంది కానీ మొత్తం ఎంత మంది చేశారో చెప్పదు; 284 మంది సభ్యులు సంతకం చేశారని పత్రికా సమాచార కార్యాలయం చెబుతుంది.

తర్వాత సభ్యులు జనగణమన, వందేమాతరం పాడారు. మళ్లీ సమావేశమయ్యే తేదీని నిర్ణయించకుండానే సభ వాయిదా పడింది, రాజ్యాంగం 1950 జనవరి 26న అమల్లోకి వచ్చింది.