ఢిల్లీ ఎర్రకోట 1639 నుంచి 1648 మధ్య తొమ్మిదేళ్లలో నిర్మితమైంది, 2007 నుంచి యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం, ప్రతి స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం నాడు ప్రధానమంత్రి జెండా ఎగురవేసే చోటు

ఢిల్లీలోని ఎర్రకోట సముదాయం 2007 నుంచి యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో ఉంది, (ii), (iii), (vi) అనే మూడు ప్రమాణాల కింద నమోదైంది. ఇది 49.18 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది, బఫర్ జోన్ 43.43 హెక్టార్లు; మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ తన కొత్త రాజధాని షాజహానాబాద్‌కు రాజప్రాసాద కోటగా దీన్ని నిర్మించాడు. నామినేషన్‌పై యునెస్కోకు సలహా ఇచ్చిన సంస్థ ఐకోమోస్ నిర్మాణాన్ని 1639 ఏప్రిల్ నుంచి 1648 వరకు అని నిర్ణయిస్తోంది.

కోటను చుట్టి ఉన్న భారీ ఎర్ర ఇసుకరాయి గోడల పేరుతో దానికి ఆ పేరు వచ్చిందని, ఇస్లాం షా సూరి 1546లో కట్టిన పాత సలీంగఢ్ కోట పక్కనే అది ఉందని యునెస్కో వర్ణన చెబుతోంది. రెండూ కలిసి సముదాయం అవుతాయి. ఐకోమోస్ ప్రకారం దీని యజమాని సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖ, దీన్ని భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ (ఏఎస్ఐ) నేరుగా నిర్వహిస్తోందని యునెస్కో చెబుతోంది.

నిర్మాణానికి తొమ్మిదేళ్లు, పూర్తిగా కుదరని తేదీలు

షాజహాన్ 1638లో రాజధానిని ఆగ్రా నుంచి ఢిల్లీకి మార్చి, ఢిల్లీ ఏడో నగరమైన షాజహానాబాద్‌కు పునాదులు వేశాడని ఏఎస్ఐ చెబుతోంది. కోట పని 1639లో మొదలై తొమ్మిదేళ్ల తర్వాత ముగిసిందని అది అంటోంది. 1639 ఏప్రిల్ నుంచి 1648 వరకు అనేది ఐకోమోస్ మూల్యాంకనంలోని కాలావధి. షాజహాన్ రాజధానిని 1648లో ఢిల్లీకి మార్చాడని బ్రిటానికా చెబుతోంది, చరిత్రకారుడు శశాంక్ శేఖర్ సిన్హా ది వైర్‌లో రాస్తూ కోట నిర్మాణానికి 1638 నుంచి 1649 అని ఇస్తున్నారు.

ఐకోమోస్ ప్రకారం కోట మొదటి పేరు ఖిలా-ఇ-ముబారక్, అంటే శుభకరమైన దుర్గం. పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ సైట్ ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా, తాజ్ మహల్‌ను కూడా రూపొందించారని చెప్పే వాస్తుశిల్పి ఉస్తాద్ అహ్మద్ లాహోరీకి దీని రూపకల్పన గౌరవాన్ని ఇస్తోంది. ఆ సైట్ విస్తీర్ణాన్ని 255 ఎకరాలు అని కూడా ఇస్తోంది, అది యునెస్కో 49.18 హెక్టార్లతో (సుమారు 121 ఎకరాలు) సరిపోదు; నమోదు రికార్డులో ఉన్నది యునెస్కో సంఖ్యే.

ఐకోమోస్ ప్రకారం, ఇది అష్టభుజాకార నగరం లోపల అష్టభుజాకార ప్రణాళికలో రేఖాగణిత గ్రిడ్‌పై నిర్మించిన మొదటి మొఘల్ రాజప్రాసాద కోట. ఇటుకకు ఇసుకరాయి లేదా పాలరాయి తొడుగు ప్రధాన నిర్మాణ సామగ్రి, ఉచ్ఛస్థితిలో ఆస్థానంలో సుమారు 3,000 మంది ఉండేవారు. లాహోర్, ఆగ్రా, ఫతేపూర్ సిక్రీల్లోని ముందటి మొఘల్ ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల పక్కన భారత్ ఫైల్ దీన్ని పోల్చింది, ఎర్రకోట “మొఘల్ వాస్తుశిల్పంలో పురోగతిని సూచిస్తుంది” అని ఐకోమోస్ తేల్చింది.

లాహోరీ గేట్ నుంచి లోపలికి

ఐకోమోస్ ప్రకారం సందర్శకులు, చక్రవర్తి కూడా లాహోరీ గేట్ గుండా ప్రవేశించేవారు, అది ఉత్సవ ప్రజా ప్రవేశ ద్వారం. ఇది రెండు అర్ధ అష్టభుజ బురుజుల మధ్య మూడు అంతస్తులుగా, తెల్లని గుమ్మటాలతో ఏడు వంపుల వరుస కింద ఉంది. సైనికులు, కోటలో పనిచేసేవారు దక్షిణాన ఉన్న ఢిల్లీ గేట్‌ను ఉపయోగించేవారు.

లాహోరీ గేట్ నుంచి సందర్శకుడు ఛత్తా చౌక్‌లోకి ప్రవేశిస్తాడు, అది రాజప్రాసాద సంతగా పనిచేసిన వంపు పైకప్పు గల మార్గం; ఆ తర్వాత నౌబత్ ఖానా, అంటే డప్పుల మందిరం, గొప్ప రాకలకు సంగీతకారులు స్వాగతం పలికిన చోటు. ఆ స్థలం దాటి గుర్రాలపై లోపలికి రాగలిగేది రాకుమారులు మాత్రమేనని ఐకోమోస్ చెబుతోంది.

దివాన్-ఇ-ఆమ్, అంటే ప్రజా దర్బారు మందిరం, తొమ్మిది వంపుల ముఖభాగంతో, మూడు వరుసల లోతున్న దీర్ఘచతురస్రాకార మందిరం. వెనుక ఉన్న ఒక గూడులో, పీట్రా డ్యూరా అనే పద్ధతిలో రంగు రాళ్లు పొదిగిన పాలరాయి పందిరి కింద రాజ సింహాసనం ఉండేది.

మందిరం వెనుక రంగ్ మహల్, అంటే చిత్రించిన భవనం, దాని రంగుల లోపలి భాగం పేరుతో వచ్చిన పేరు. ఏఎస్ఐ వివరణలో నహర్-ఇ-బిహిష్త్, అంటే స్వర్గపు ప్రవాహం అనే నీటి కాలువ దాని గుండా ప్రవహించి, దంతపు ఫౌంటెన్ అమర్చిన మధ్య పాలరాయి తొట్టిలోకి చేరేది. అదే కాలువ ప్రైవేట్ మండపాల వరుసనంతా కలుపుతుందని యునెస్కో వర్ణన చెబుతోంది.

తర్వాత దివాన్-ఇ-ఖాస్, అంటే ప్రత్యేక దర్బారు మందిరం. షాజహాన్ నిర్మించిన అన్ని భవనాల్లోకీ దీన్ని అత్యంత అలంకారమైనదిగా ఐకోమోస్ పిలుస్తోంది: స్తంభాలపై పూల పీట్రా డ్యూరాతో తెల్లని పాలరాయి, మొత్తం 32 స్తంభాలు, అడుగు భాగంలో మొదట వెండి తొడుగు ఉన్న చదునైన పైకప్పు. దాని గోడపై ఒక పర్షియన్ ద్విపద ఉంది, ఐకోమోస్ అనువాదంలో “భూమిపై స్వర్గం ఉంటే, అది ఇక్కడే, ఇక్కడే”. ఏఎస్ఐ ప్రకారం దాని పాలరాయి వేదికపై నాదిర్ షా తీసుకుపోయిన నెమలి సింహాసనం ఉండేదని చెబుతారు. కోటను ఆయన కొల్లగొట్టింది 1739లో అని ఐకోమోస్ తేదీ ఇస్తోంది, అప్పుడు ఆయన ఖజానాను ఖాళీ చేశాడు.

చక్రవర్తి శయన మందిరం పక్కన అష్టభుజాకార ముతమ్మన్ బుర్జ్‌ను ఏఎస్ఐ చూపుతోంది; అక్కడ చక్రవర్తి ప్రతి ఉదయం ప్రజలకు దర్శనమిచ్చేవాడు. రెండో అక్బర్ షా 1808లో దానికి ఒక చిన్న బాల్కనీని చేర్చాడు, 1911 డిసెంబర్‌లో రాజు ఐదో జార్జ్, రాణి మేరీ అక్కడ ఢిల్లీ ప్రజల ముందు కనిపించారు. ఔరంగజేబు పాలరాయి మోతీ మసీదు, అంటే ముత్యాల మసీదును 1659 నుంచి 1660 మధ్య కట్టించాడని ఐకోమోస్ చెబుతోంది.

2007లో యునెస్కో నమోదు చేసినది

2007లో జరిగిన 31వ సమావేశంలో ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ ఈ సముదాయాన్ని నమోదు చేసింది (నిర్ణయం 31 COM 8B.32). (ii) ప్రమాణం కింద యునెస్కో పాఠం కోటను మొఘల్ వాస్తుశిల్పపు చివరి పుష్పించడంగా, ఇస్లామిక్, పర్షియన్, తైమూరిడ్, హిందూ సంప్రదాయాల కలయికగా పిలుస్తోంది. (iii) ప్రమాణంపై, కోట ప్రణాళిక, వాస్తుశిల్పం, ఉద్యాన రూపకల్పన రాజస్థాన్, ఢిల్లీ, ఆగ్రా, ఇంకా అవతల తర్వాతి భవనాలనూ తోటలనూ బలంగా ప్రభావితం చేశాయని, బ్రిటిష్ సైనిక ఆక్రమణ దశను కూడా ఈ సముదాయం నమోదు చేస్తుందని అది చెబుతోంది.

(vi) ప్రమాణం ఈ ప్రదేశాన్ని సంఘటనలతో ముడిపెడుతుంది. ఎర్రకోట “షాజహాన్ పాలన నుంచి అధికార చిహ్నంగా ఉంది”, బ్రిటిష్ పాలనకు మార్పును చూసింది, “భారత స్వాతంత్ర్యం మొదటిసారి జరుపుకున్న చోటు, ఇప్పటికీ జరుపుకుంటున్న చోటు” అని యునెస్కో చెబుతోంది.

భారత్ ఫైల్‌లో (i), (ii), (iii), (vi) అనే నాలుగు ప్రమాణాలు ప్రతిపాదించారు. ఐకోమోస్ మూడింటిని సిఫార్సు చేసింది, ఎందుకంటే తర్వాతి మార్పులు (i) ప్రమాణం విషయంలో కోట మొత్తం సమగ్రతను తగ్గించాయి. మొదటి ఫైల్‌ను 1993లో కార్టజీనాలో ప్రపంచ వారసత్వ బ్యూరో పరిశీలించి, కోట ప్రధాన భాగాలను సైన్యం ఏఎస్ఐకి అప్పగించే వరకు వాయిదా వేసిందని ఐకోమోస్ నివేదిక నమోదు చేసింది. 2003 డిసెంబర్‌లో భారత సైన్యం కోటను అప్పగించింది, అది 1993 నాటి అవసరాన్ని తీర్చిందని ఐకోమోస్ చెబుతోంది. రెండు కోటలనూ కలిపిన సవరించిన ఫైల్ 2006 జనవరి 31న యునెస్కోకు చేరింది, ఐకోమోస్ తన నివేదికను 2007 మార్చి 11న ఆమోదించింది.

దాని పక్కన పాతదైన సలీంగఢ్ కోట

సలీంగఢ్ తేదీ మూలాన్ని బట్టి మారుతుంది. షేర్ షా సూరి కుమారుడైన ఇస్లాం షా సూరి దాన్ని 1546లో కట్టించాడని యునెస్కో చెబుతోంది. ఐకోమోస్ చరిత్ర ప్రకారం ఆయన 1544లో మొదలుపెట్టాడు, సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖ మ్యూజియంల పోర్టల్ ప్రకారం అది 1545 నుంచి 1554 మధ్య లేచింది, ఆయన మరణించేనాటికి పూర్తికాలేదు. అది యమునా నదిలోని ఒక ద్వీపంలో ఉండేది, ఎర్రకోటతో వంతెన ద్వారా కలిసి ఉండేది, ఎర్రకోట నిర్మాణంలో ఉన్నప్పుడు షాజహాన్ అక్కడ నివసించాడని ఐకోమోస్ చెబుతోంది.

షాజహాన్ చివరి సంవత్సరాల విషయంలో మూలాలు విభేదిస్తాయి: ఆయనను సలీంగఢ్‌లో బంధించారని ఐకోమోస్ అంటుంది, ఔరంగజేబు ఆయనను 1666లో మరణించే వరకు ఆగ్రా కోటలో నిర్బంధించాడని బ్రిటానికా అంటుంది; తాజ్ మహల్‌పై మా వ్యాసం కూడా దీన్ని నమోదు చేసింది.

ఈ మధ్య యమున గతి మార్చుకుంది. రెండు కోటల మధ్య ఇప్పుడు ఇన్నర్ ఢిల్లీ రింగ్ రోడ్డు దాని పాత రేఖను అనుసరిస్తోందని, సలీంగఢ్ గుండా రెండు ట్రాకుల రైల్వే వెళ్తోందని ఐకోమోస్ చెబుతోంది. బ్రిటిష్ పాలనలో దాని మొఘల్ భవనాల్లో దాదాపు అన్నింటినీ కూల్చేశారు, ఐకోమోస్ ఈ కోటను స్వయంగా ఒక ప్రదేశంగా కాకుండా సముదాయంలో భాగంగా పరిగణిస్తోంది.

1992లో అక్కడి బ్యారక్‌లను ఏఎస్ఐ భారత సైన్యం నుంచి స్వాధీనం చేసుకుంది, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల స్మారకమైన స్వతంత్రతా సేనాని మ్యూజియం 1995లో తెరుచుకుందని మ్యూజియంల పోర్టల్ చెబుతోంది. కల్నల్ ప్రేమ్ కుమార్ ధరించిన ఇండియన్ నేషనల్ ఆర్మీ యూనిఫారాన్ని, కల్నల్ గుర్బక్ష్ సింగ్ ధిల్లాన్ కోటు బొత్తాలను అది ప్రదర్శిస్తోంది, షా నవాజ్ ఖాన్, ప్రేమ్ కుమార్ సెహగల్, ధిల్లాన్ సహా ఐఎన్ఏ ఖైదీలను ఆ బ్యారక్‌లలో ఉంచారని పోర్టల్ చెబుతోంది. వారి కోర్ట్ మార్షల్ 1945 ఎర్రకోట విచారణల వ్యాసం అంశం.

1857 నుంచి 1947 జెండా వరకు

1857 తర్వాత బ్రిటిష్ వారు కోటను స్వాధీనం చేసుకుని బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీ ప్రధాన కార్యాలయంగా చేశారని ఐకోమోస్ చెబుతోంది. చాలా నిర్మాణాలను కూల్చి, మొఘల్ తోటలను ఇంగ్లిష్ శైలిలో తిరిగి రూపొందించి, 1867, 1868లో బ్యారక్‌లు కట్టారు: మూడు అంతస్తులవి నాలుగు, రెండు అంతస్తులవి ఏడు, ఒక అంతస్తువి పదమూడు. బహదూర్ షా జఫర్‌ను దివాన్-ఇ-ఖాస్‌లో విచారించి 1858 అక్టోబర్ 7న రంగూన్‌కు బహిష్కరించారని సిన్హా రాశారు.

సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖ కింద స్వయంప్రతిపత్తి సంస్థ అయిన నెహ్రూ మెమోరియల్ మ్యూజియం అండ్ లైబ్రరీ, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ 1947 ఆగస్టు 16న ఎర్రకోటపై జాతీయ జెండాను ఎగురవేశారని నమోదు చేసింది. అక్కడి ఫోటో శీర్షికల్లో ఆ తేదీ ఉంది, పరిచయంలో ఆయన లాహోరీ గేట్‌పై జెండా ఎగురవేశారని ఉంది, ది వైర్ దాన్ని మొదటి మంత్రివర్గం ప్రమాణం చేసిన ఆగస్టు 15కు మరుసటి రోజుగా ఉంచుతోంది. ఆ పేజీ నెహ్రూ ప్రసంగాన్ని ఉటంకిస్తోంది: “మనది అయినదాన్ని తిరిగి గెలుచుకోవడానికి ఈ పురాతన కోట వద్ద ఒక చారిత్రక సందర్భంలో మనం ఇక్కడ సమావేశమయ్యాం.” త్రివర్ణ పతాకాన్ని రాజ్యాంగ సభ జులై 22న ఆమోదించింది, ఆ చరిత్ర పింగళి వెంకయ్య వ్యాసంలో ఉంది.

అప్పటి నుంచి ప్రతి స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం నాడు ప్రధానమంత్రి కోటపై జెండా ఎగురవేస్తున్నారని మ్యూజియం చెబుతోంది. 70వ స్వాతంత్ర్య దినోత్సవానికి 2016 ఆగస్టు 14న పత్రికా సమాచార కార్యాలయం విడుదల చేసిన కార్యక్రమం వేడుక రూపాన్ని చూపిస్తుంది. లాహోరీ గేట్ వద్దకు వచ్చినప్పుడు ప్రధానమంత్రికి స్వాగతం పలుకుతారు, సైన్యం, నావికా దళం, వాయుసేన, ఢిల్లీ పోలీసుల గౌరవ వందనాన్ని ఆయన పరిశీలించి, ప్రాకారం వద్దకు వెళ్తారు. జెండా ఎగురవేత 2281 ఫీల్డ్ రెజిమెంట్ (సెరిమోనియల్) పేల్చే 21 తుపాకుల వందనంతో సమయం కలిపి ఉంటుంది, ఆ తర్వాత ప్రధానమంత్రి దేశాన్ని ఉద్దేశించి ప్రసంగిస్తారు.

ఏఎస్ఐ సంరక్షణ, ముందున్న పని

2003 నుంచి కోట ఏఎస్ఐ చేతుల్లో ఉంది. చట్టపరంగా ఇది ప్రాచీన స్మారక చిహ్నాలు, పురావస్తు ప్రదేశాలు, అవశేషాల చట్టం, 1959 కింద జాతీయ ప్రాముఖ్యం గల స్మారక చిహ్నంగా రక్షించబడుతోంది, చుట్టూ 100 మీటర్ల నిషేధిత ప్రాంతం, అభివృద్ధి నియంత్రించే మరో 200 మీటర్ల ప్రాంతం ఉన్నాయని ఐకోమోస్ నమోదు చేసింది. నామినేషన్ ఫైల్‌లో పేర్కొన్న పూర్తయిన ఏఎస్ఐ ప్రాజెక్టుల్లో సున్నపు గచ్చు, సున్నపు కాంక్రీట్ నేల పునరుద్ధరణ, పొదుగు పని, ఇసుకరాయి మెట్ల మరమ్మతు ఉన్నాయి. ఏఎస్ఐ 2007లో కోటకు పరిరక్షణ నిర్వహణ ప్రణాళికను సిద్ధం చేసిందని యునెస్కోకు ప్రభుత్వం ఇచ్చిన ఆవర్తన నివేదిక చెబుతోంది.

2019 జనవరి 23న ప్రధానమంత్రి గతంలో బ్రిటిష్ బ్యారక్‌లుగా ఉన్న చోట క్రాంతి మందిర్ అనే నాలుగు మ్యూజియంలను ప్రారంభించారు. పత్రికా సమాచార కార్యాలయం ప్రకారం విషయాలు: సుభాష్ చంద్ర బోస్, ఐఎన్ఏ; జలియన్‌వాలా బాగ్, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం; 1857 తిరుగుబాటు; మూడు శతాబ్దాల భారతీయ కళ, 450కి పైగా కళాకృతులతో. 2026 మార్చి 23 నాటి పార్లమెంటరీ స్థాయీ సంఘం నివేదిక ఆ క్యూరేషన్‌ను మెచ్చుకుంటూ గమనించిందని, ఇతర ప్రధాన ప్రదేశాల కోసం ఆ నమూనాను నమోదు చేయాలని సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖను కోరిందని, బ్యారక్‌లన్నీ ఇప్పుడు క్యూరేట్ అయ్యాయని మంత్రిత్వ శాఖ కమిటీకి చెప్పిందని ది ప్రింట్ నివేదిస్తోంది.

తదుపరి దశ కోట పరిసరాలకు సంబంధించినది. రోడ్డు, రైల్వే విషయంలో వాటిని మళ్లించడానికి దీర్ఘకాలిక ప్రణాళికను, స్వల్పకాలంలో ట్రాఫిక్ తగ్గించే చర్యలను ఐకోమోస్ సూచించింది. ఐఐటీ రూర్కీ, ఐఐటీ కాన్పూర్, వెనిస్‌లోని కా’ ఫోస్కారీ విశ్వవిద్యాలయం, ఏఎస్ఐల రచయితలు రాసిన హెరిటేజ్ పత్రికలోని 2025 పరిశోధనా పత్రం ఇసుకరాయిని, దానిపై ఏర్పడిన నల్లని పొరను విశ్లేషించింది. ఆ పొర రక్షిత చోట్ల సుమారు 0.05 మిల్లీమీటర్లు, రద్దీ ట్రాఫిక్‌కు ఎదురుగా ఉన్న గోడలపై 0.5 మిల్లీమీటర్ల వరకు ఉంటుందని, ప్రధానంగా జిప్సం అని పీటీఐ నివేదిక చెబుతోంది. క్రమం తప్పని శుభ్రత, రక్షణ పూతలను రచయితలు సిఫార్సు చేస్తున్నారు. ది ప్రింట్ నివేదించిన 2026 జూన్ 27 నాటి ఏఎస్ఐ టెండర్ చాందినీ చౌక్ వైపు గోడకు నీటిని నిరోధించే చికిత్సను కలిగి ఉంది, సామగ్రి అంచనా వ్యయం రూ. 12,55,708 (సుమారు రూ. 12.6 లక్షలు).

సందర్శన

కోట సూర్యోదయం నుంచి రాత్రి 9 గంటల వరకు తెరిచి ఉంటుందని, 15 ఏళ్లలోపు పిల్లలకు ప్రవేశం ఉచితమని ఏఎస్ఐ పేజీ చెబుతోంది. ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా ఉదయం 9:30 నుంచి సాయంత్రం 4:30 వరకు అని, సోమవారాలు మూసి ఉంటుందని ఇస్తోంది, కాబట్టి గేటు వద్ద ఉన్న ప్రస్తుత నోటీసునే నమ్మాలి.

1998 నుంచి 1999 మధ్య సందర్శకులు 2.4 మిలియన్లకు పెరిగారని ఐకోమోస్ చెబుతోంది. 2024-25 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఏఎస్ఐ డేటా ఆధారంగా పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ సంకలనం 2,884,399 దేశీయ, 79,311 విదేశీ సందర్శకులను నమోదు చేసింది, ఇది టికెట్ ఉన్న ఏఎస్ఐ స్మారక చిహ్నాల్లో దేశీయ సంఖ్యలో నాలుగో అత్యధికం.