कान्होजी आंग्रे यांनी डिसेंबर १७२१ मध्ये कुलाब्यावर आलेले इंग्रज आणि पोर्तुगीज सैन्य व आरमार परतवले, आणि १७२९ मधील मृत्यूपर्यंत मराठ्यांसाठी कोकण किनारा राखला

कान्होजी आंग्रे १७२९ मध्ये मृत्यू येईपर्यंत कोकण किनाऱ्यावर मराठा आरमाराचे प्रमुख होते, आणि त्यांचे सर्वांत प्रसिद्ध यश डिसेंबर १७२१ मध्ये आले, जेव्हा पोर्तुगीज आणि इंग्रजांचे सैन्य व आरमार अलिबागजवळील त्यांच्या कुलाबा या जलदुर्गावर चालून आले आणि तो न घेताच एका महिन्याच्या आत परत गेले. जॉन बिडल्फ यांच्या १९०७ च्या इतिहासात इंग्रजांच्या बाजूला २,२०९ आणि पोर्तुगीजांच्या बाजूला ३,९१० जण दिले आहेत, म्हणजे एकूण सुमारे ६,१००. पोर्तुगीज व्हाइसरॉयने स्वतःची बोलणी सुरू केल्यानंतर इंग्रज २८ डिसेंबर रोजी मुंबईकडे निघाले.

१७१३ च्या तडजोडीनंतर मुंबईपासून गोव्यापर्यंतचा जवळजवळ संपूर्ण किनारा त्यांच्या हातात होता, १८८३ च्या बॉम्बे गॅझेटियरनुसार, आणि जवळजवळ प्रत्येक खाडीवर आणि नदीमुखावर एक तटबंदीयुक्त ठाणे किंवा नौका केंद्र होते. त्यांनी तो कसा राखला याची नोंद कंपनीची पत्रे, पोर्तुगीज अहवाल आणि भारतीय इतिहासकार यांच्याकडून येते, आणि ती त्यांच्या पहिल्या अर्ध्यापेक्षा दुसऱ्या अर्ध्याबद्दल अधिक पूर्ण आहे.

सुमारे १६९९ पासून नोंदी मिळू लागलेली कारकीर्द

त्यांच्या सुरुवातीच्या आयुष्याबद्दल फारसे माहीत नाही. नवी दिल्लीतील इम्पीरियल रेकॉर्ड डिपार्टमेंटमध्ये काम केलेल्या आणि मुंबई, पोर्तुगीज आणि डच कागदपत्रे वाचलेल्या एस. एन. सेन यांना आढळले की इंग्रज प्रेसिडेंटांच्या पत्रांतून किंवा पोर्तुगीज व्हाइसरॉयांच्या अहवालांतून त्यावर प्रकाश पडत नाही. मराठा बखरकार मल्हार रामराव चिटणीस म्हणतात की राजाराम जिंजीला पळाले तेव्हा कान्होजींना सुवर्णदुर्गाचा कारभार सोपवला गेला आणि त्यांनी तिथे जंजिऱ्याच्या सिद्दींविरुद्ध चांगली कामगिरी केली. इनाम कमिशनला पाठवलेला कुटुंबाचा अधिकृत वृत्तान्त भर घालतो की ते राजारामांसोबत जिंजीला गेले आणि राजाराम परतल्यानंतरच त्यांना मुख्य सेनापतीपद मिळाले.

सेन यांना सापडलेली त्यांचे नाव घेणारी पहिली इंग्रज नोंद ६ फेब्रुवारी १६९९ ची बॉम्बे कॅसलची सल्लामसलत बैठक आहे. कान्होजींनी उपगव्हर्नरला पत्र लिहून मुंबईच्या मिठाच्या नौकांना आपल्या मुलखात येऊ द्यावे अशी विनंती केली होती, आणि पद्मदुर्ग या मराठा किल्ल्यात अडकलेल्या दोन माणसांची सुटका करून देण्याचे आश्वासन दिले होते. कौन्सिलने ते मान्य केले. सुमारे १७०३ चे एक पोर्तुगीज पत्र त्यांना शिवाजींच्या आरमाराचे प्रमुख म्हणून संबोधते.

त्यांच्या प्रमुखपदाची तारीख हाही वादाचा विषय आहे. गॅझेटियर आणि सेन ती १६९८ ठेवतात, आरमारप्रमुख सिधोजी गुजर यांच्या मृत्यूनंतर. पर्यटन मंत्रालयाचे २०१३ चे निवेदन १७०८ म्हणते. सेन भर घालतात की सुमारे १७०६ पर्यंत ते आरमाराचे एकमेव सुभेदार (प्रमुख) नव्हते, आणि त्यांचे कार्यक्षेत्र बहुधा कुलाबा आणि उत्तर कोकण होते.

कुलाबा आणि सुवर्णदुर्ग

गॅझेटियर अलिबागजवळील छोटा जलदुर्ग कुलाबा हे त्यांचे मुख्य ठाणे असल्याचे नोंदवते, आणि रत्नागिरीतील सुवर्णदुर्ग व विजयदुर्ग येथे केंद्रे. विजयदुर्गाला घेरिया असेही म्हणत, आणि गॅझेटियर म्हणते की १७१३ नंतर त्यांनी तिथे आपले मुख्य ठाणे केले. १७१८ च्या खांदेरी मोहिमेच्या वेळी सेन कुलाब्याला त्यांचे मुख्य ठाणे म्हणतात, आणि कान्होजींचा मृत्यू तिथेच झाला.

सुवर्णदुर्ग, विजयदुर्ग आणि खांदेरी हे युनेस्कोने २०२५ मध्ये नोंदवलेल्या बारा मराठा किल्ल्यांत आहेत, ज्यांबद्दल मराठा लष्करी भूप्रदेशांवरील लेखात आहे. युनेस्को खांदेरी आणि सुवर्णदुर्ग यांना जलदुर्ग आणि विजयदुर्गाला किनारी किल्ला म्हणून नोंदवते.

गुराब, गलबत आणि ते कसे लढत

ताफ्यात बोटींचे दोन मुख्य प्रकार होते. गुराब (इंग्रजी नोंदींत grab) हे दोन शिडांचे, सर्वांत मोठ्यावर तीन, रुंद व उथळ पाण्याचे युद्धनौका होते. इतिहासकार रॉबर्ट ऑर्म, ज्यांना सेन उद्धृत करतात, यांनी सर्वांत मोठा सुमारे ३०० टनांचा सांगितला. पुढच्या डेकखालील नऊ किंवा बारा पौंडी तोफा पुढे धनुष्यावरून मारा करत, आणि सहा ते नऊ पौंडी तोफा बाजूंना रांगेत असत. गलबत (gallivat) ही सुमारे ७० टनांपर्यंतची मोठी वल्ह्यांची बोट होती, ज्याला चाळीस किंवा पन्नास वल्ही असत आणि जी ताशी चार मैल वेगाने वल्हवता येते असे ऑर्म म्हणाले.

आंग्र्यांच्या काळात एका गुरावावर सोळा तोफा आणि सुमारे १५० सशस्त्र माणसे असत, आणि गलबतावर सहा तोफा आणि सुमारे ६० लढवय्ये, सेन लिहितात. गुराब गलबतांशिवाय कधीही कारवाईत उतरत नसे. १८८३ चे गॅझेटियर पद्धतीचे वर्णन करते. नांगरस्थळावरून एखादे व्यापारी जहाज दिसले की ताफा आपले नांगर सोडून देई, आणि वारा नसल्यास गलबते गुरावांना ओढत नेत. गुराब बळीच्या शिडांच्या दोरखंडांवर मारा करत, जोपर्यंत ते वळवता येत नसे. तरीही ते शरण येत नसेल तर प्रत्येकी दोन-तीनशे माणसे असलेली गलबते जवळ येऊन सर्व बाजूंनी त्यावर चढत.

मराठा नौका सहसा शांत हवेची वाट पाहत, जेव्हा वल्ही शिडांवर मात करतात, आणि उथळ पाण्यात माघार घेत जिथे जड युरोपीय जहाज त्यांच्या मागे जाऊ शकत नसे, असे सेन म्हणतात. कान्होजींनी ज्या ताफ्याचा ताबा घेतला त्याबद्दल ते पोर्तुगीज व्हाइसरॉय एरिसेइरा यांचा हवाला देतात: आठ किंवा दहा लहान जहाजे. १७१० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत सेन यांच्या गणनेत संख्या चाळीसपेक्षा खूप जास्त आहे. गॅझेटियर संपूर्ण ताफ्यासाठी आठ किंवा दहा गुराब आणि चाळीस किंवा पन्नास गलबते देते.

दस्तक: प्रत्येक व्यापारी जहाजासाठी सागरी परवाना

कान्होजींचा दस्तक (सागरी परवाना) घेऊन जाणाऱ्या व्यापारी जहाजाला हात लावला जात नसे, आणि तो नसलेले जहाज पकडून खंडणीसाठी अडवले जाई. मालगोंकर म्हणतात की त्यांनी त्याची किंमत पोर्तुगीज स्वतःच्या परवान्यासाठी, कार्ताझसाठी, जी आकारत त्याच्या साधारण बरोबरीने ठेवली. सेन निरीक्षण नोंदवतात की यात कान्होजी पोर्तुगीज, इंग्रज आणि डच यांच्यापेक्षा वेगळे नव्हते, जे एकमेकांवर चाचेगिरीचा आरोप करत पण तह परवानगी देत नसेल तर इतर जहाजांना स्वतःच्या कागदपत्रांशिवाय प्रवास करू देत नसत.

कान्होजींनी आपली बाजू इंग्रजांना सुमारे १७०४ मध्ये मांडली, मुंबईच्या कार्यवाहीत नोंदलेल्या आणि सेन यांनी छापलेल्या उत्तरात. मराठे, ते म्हणाले, चाळीस वर्षे मुघलांशी लढले होते आणि “आता तलवारीवर जगतात”, आणि त्यांच्या परवान्याशिवाय कोणतेही जहाज ते घेतील. १७१० मध्ये डचांच्या तक्रारींना त्यांनी, डच नोंदीच्या सेन यांनी केलेल्या सारांशात, उत्तर दिले की कंपनीशी कोणत्या मैत्रीची त्यांना माहिती नाही, इंग्रज, पोर्तुगीज आणि मूर लोकांप्रमाणे जे व्यापारी त्यांना भेटी देतात त्यांना ते सोडतात, आणि पकडलेला माल परत करण्यास ते स्वतःला बांधील मानत नाहीत.

इंग्रजांनी फेब्रुवारी १७१३ मध्ये त्यांच्याशी तह केला. सेन यांनी छापलेल्या अटींनुसार, प्रत्येक बाजूचे व्यापारी दुसऱ्याची बंदरे वापरू शकत, आणि कलम ५ ने मुंबईला इतर राष्ट्रांच्या जहाजांना इंग्रजी निशाण फडकवू देण्यास मनाई केली. त्या कलमामुळे पुढचे युद्ध झाले. १७१७ च्या अखेरीस त्यांच्या ताफ्याने सुरतहून येणारे सक्सेस पकडले. मुंबई कौन्सिलने म्हटले की ते सुरतेतील त्यांचा दलाल गोवर्धन दास याचे होते आणि म्हणून इंग्रजी होते. कान्होजींनी उत्तर दिले की मुंबई, बंगाल आणि मद्रासच्या जहाजांना हात लावला जाणार नाही, पण इंग्रजी माल वाहणाऱ्या परकीय मालकीच्या जहाजांना त्यांचा दस्तक लागेल. मुंबईने १७ जून १७१८ रोजी युद्ध घोषित केले. सेन यांचे मत आहे की इंग्रजी माल असल्यामुळे परकीय जहाज इंग्रजी ठरते हा गव्हर्नर चार्ल्स बून यांचा दावा आधुनिक रीतीला मान्य होणार नाही, आणि त्याच वादात कंपनीचे लाकूड घेण्याबद्दल कान्होजींचे समर्थन टिकणारे नव्हते.

१७१३ ची शाहू आणि पेशव्यांशी तडजोड

कान्होजींनी ताराबाईंची बाजू मराठा राजा शाहू यांच्याविरुद्ध घेतली होती, आणि १७१३ मध्ये त्यांनी शाहूंचे पेशवे बहिरोपंत पिंगळे यांना लोहगड आणि राजमाची किल्ल्यांसह पकडले. शाहूंनी बाळाजी विश्वनाथांना त्यांच्याशी तडजोड करायला पाठवले. बाळाजींना निघण्यापूर्वी पेशवा, मुख्य प्रधान, केले गेले, मालगोंकर म्हणतात, आणि दोघे लोणावळ्याजवळ भेटले.

सेन तडजोडीची तारीख १७१३ चा उत्तरार्ध किंवा १७१४ चे सुरुवातीचे महिने अशी देतात, आणि मालगोंकर ८ फेब्रुवारी १७१४, कुलाबा येथे. कान्होजींनी शाहूंना राजा म्हणून स्वीकारले आणि राजमाची वगळता आपली मुख्य भूमीवरील जिंकलेली ठाणी परत दिली. गॅझेटियर म्हणते की त्यांना दक्षिणेतील देवगडपासून उत्तरेतील खांदेरीपर्यंत दहा किल्ले आणि सोळा तटबंदीयुक्त ठाणी मिळाली, आणि विझारत माब आणि सरखेल या पदव्यांसह त्यांना आरमारप्रमुख म्हणून कायम केले गेले. मालगोंकर उत्पन्न वर्षाला ३६ लाख रुपये सांगतात. प्रसंग येईल तेव्हा मदत करण्याचे वचन पेशव्यांनी दिले, सेन लिहितात.

१७२१ मध्ये ती मदत आली. सेन नोंदवतात की पिलाजी जाधव आणि मग पहिले बाजीराव सुमारे २५,००० घोडदळाच्या मराठा सैन्यासह कुलाब्याजवळ पोहोचले. कान्होजी १७२५ मध्ये साताऱ्यात शाहूंना भेटले आणि त्यांचा सन्मानाने स्वीकार झाला. ऑक्टोबर १७२७ मध्ये तिथल्या दसऱ्याच्या बैठकीत, मालगोंकर म्हणतात, त्यांनी जंजिऱ्याच्या सिद्दीविरुद्ध कोकणातील युद्धाला विरोध केला.

१७१८ मध्ये खांदेरी आणि १७२१ मध्ये कुलाबा

बून यांनी पहिल्या मोठ्या हल्ल्याचे नेतृत्व स्वतः केले. १ नोव्हेंबर १७१८ रोजी, सेन यांनी वाचलेल्या त्यांच्या प्रमुख जहाज अॅडिसनच्या नोंदवहीनुसार, ते खांदेरीकडे निघाले, मुंबई बंदराच्या तोंडावरील जलदुर्ग, जो शाहूंनी कान्होजींच्या ताब्यात दिला होता. दलात अॅडिसन आणि डार्टमाउथ, तीन गुराब, एक गलबत नौका, एक केच, दोन बॉम्ब केच आणि ४८ गलबते होती, आणि उतरवण्यासाठी ५५८ शिपाई. बचावकर्त्यांनी तोफांनी उत्तर दिले आणि खडकांवरून दगड फेकले. शिपाई ग्रेनेडियरांच्या मागे किनाऱ्यावर गेले नाहीत, आणि ८ नोव्हेंबर रोजी युद्धपरिषदेने कुलाब्याकडे निघण्याचे ठरवले.

१७२१ ची मोहीम कंपनी आणि पोर्तुगीज व्हाइसरॉय यांच्यातील एका तहावर आधारित होती, ज्याची तारीख सेन २० ऑगस्ट १७२१ देतात, कमोडोर थॉमस मॅथ्यूज यांचा रॉयल नेव्हीचा ताफा मुंबईत पोहोचण्याच्या एक आठवडा आधी. कुलाबा पोर्तुगालला आणि घेरिया इंग्रजांना मिळणार होते. बिडल्फ यांनी कूचाचा तपशील दिला आहे. दल २९ नोव्हेंबर रोजी मुंबईहून निघाले, १२ डिसेंबर रोजी अलिबागजवळ तळ दिला आणि १३ डिसेंबर रोजी जड तोफा न उतरवताच किल्ल्यावर हल्ला केला.

बिडल्फ म्हणतात की शाहूंनी पाठवलेल्या मराठा घोडदळाने, सुमारे १,५०० स्वार आणि १,००० पायदळ, पोर्तुगीजांवर चाल केली, जे फुटले, आणि इंग्रजांचे हल्लादल ३३ ठार आणि २७ जखमी होऊन मागे हटले. सेन म्हणतात की कुलाब्यात १,००० पायदळ आणि ७०० घोडदळ होते. इंग्रजांनी पोर्तुगीजांच्या विश्वासघाताला दोष दिला, आणि बिडल्फ लिहितात की त्या आरोपाला काहीही आधार नव्हता. १७ डिसेंबर रोजी व्हाइसरॉयने युद्धविराम सुचवला. पेशवे आणि व्हाइसरॉय यांच्यातील तह ९ जानेवारी १७२२ रोजी अलिबागच्या छावणीत झाला, ज्यात पोर्तुगालने मराठ्यांच्या शत्रूंच्या जहाजांना संरक्षण देणे थांबवण्याचे मान्य केले, सेन म्हणतात.

गॅझेटियर आणि ग्रँट डफ दोघेही कुलाब्यावरील हल्ल्याची तारीख १७२२ देतात. मुंबईच्या नोंदींचा हवाला देणारे सेन आणि बिडल्फ तो डिसेंबर १७२१ मध्ये ठेवतात.

पोर्तुगीज आणि डच

त्यांचे पहिले पोर्तुगीज बळी, सेन लिहितात, एक पाल होते (पोर्तुगीज ज्याची तुलना युरोपीय फ्रिगेटशी करत ते युद्धनौका), ज्यात चौलचे निवृत्त गव्हर्नर होते. १७१२ मध्ये त्यांनी लुइस दा कोस्ता यांच्या नेतृत्वाखालील ताफ्याचे प्रमुख जहाज निकामी केले आणि त्याने राखलेल्या व्यापारी ताफ्यातील किमान चाळीस जहाजे घेतली. १७१३ मध्ये अँतोनियो कार्दिम फ्रोएस यांनी सहा पाल आणि काही गलबतांसह कुलाब्याची नाकेबंदी केली, आणि कान्होजींनी आपला ताफा तोफांच्या पल्ल्याबाहेर किनाऱ्यावर ओढून घेतला. सुरतजवळ अरबी ताफ्याची बातमी आल्याने बोलावले गेल्यामुळे पोर्तुगीज तीन महिन्यांनी निघून गेले.

डच प्रथम मार्च १७०३ मध्ये दिसतात, जेव्हा कान्होजींनी गलबते जवळ पाठवून रसद वाहून नेत असल्याचा दावा करत ३० तोफांचे डच जहाज घेतले, उपगव्हर्नर जॉन बर्निस्टन यांनी सर जॉन गेयर यांना कळवलेल्या अहवालानुसार. १७१० मध्ये त्यांनी एक डच स्लूप आणि एक गलबत नौका घेतली. १७२४ मध्ये डचांनी सात जहाजे, दोन बॉम्ब नौका आणि सैन्यासह हल्ला केला, आणि ते अयशस्वी झाले. गॅझेटियर आणि ग्रँट डफ हा हल्ला विजयदुर्गावर झाल्याचे सांगतात, आणि सेन यांच्या एका तळटीपेत कुलाबा म्हटले आहे.

१७२९ नंतर

त्यांच्या मृत्यूच्या तारखेबद्दल स्रोतांत मतभेद आहेत. सेन पोर्तुगीज इतिवृत्तावरून २० जून १७२९, कुलाबा येथे, देतात. मालगोंकर ४ जुलै १७२९ देतात. ग्रँट डफ १७२८ चा शेवट सांगतात आणि आपल्याला खात्री नाही असे कबूल करतात, आणि गॅझेटियर नोंदवते की लो आणि इंग्रज लेखक ग्रोस १७३१ देतात. इतिहासाला ज्ञात असलेले त्यांचे सहा मुलगे होते. सेखोजींनी कुलाबा घेतला आणि संभाजींनी सुवर्णदुर्ग, गॅझेटियर म्हणते, आणि घेरिया १७५६ मध्ये इंग्रज आणि पेशवे यांनी मिळून जिंकला.

सेन कान्होजींना मराठा आरमाराचे दुसरे संस्थापक म्हणतात आणि सांगतात की त्यांनी त्याची रणनीती आणि तोफा शिवाजींच्या काळात होत्या तशाच ठेवल्या. १७५४ मध्ये बटाव्हियातील डच अधिकाऱ्यांनी सुरतहून निघणाऱ्या जहाजांना आंग्रियाच्या चाच्यांशी गाठ टाळण्यास सांगितले, त्यांच्या मृत्यूनंतर पंचवीस वर्षांनी, आणि सेन त्याला त्या नावाला दिलेली दाद मानतात.

खांदेरीचे नाव १९९८ मध्ये मुंबई पोर्ट ट्रस्टच्या १२५ व्या वर्धापनदिनी कान्होजी आंग्रे बेट असे ठेवले गेले, असे पर्यटन मंत्रालयाच्या २०१३ च्या निवेदनात नोंदले आहे. ४ डिसेंबर २०२३ रोजी सिंधुदुर्ग येथील नौदल दिन कार्यक्रमात पंतप्रधानांनी त्यांचे नाव प्रेरणा देत राहणाऱ्या सागरी योद्ध्यांमध्ये घेतले. नौदलाचे सध्याचे हिंद महासागरातील काम हिंद महासागर आणि सुरक्षा भागीदारींवरील लेखात आहे.

मुंबईतील पश्चिम नौदल कमांडचा मुख्य तळ आणि डेपो आयएनएस आंग्रे आहे. तळाच्या ६४ व्या वर्धापनदिनावरील नौदलाच्या स्वतःच्या पानावर म्हटले आहे की त्याला सध्याचे नाव १९५१ मध्ये मिळाले आणि ते मराठा आरमारप्रमुख कान्होजी आंग्रे यांच्या नावावरून आहे.