72 మంది నమోదైన ప్రతినిధులు 1885 డిసెంబర్ 28న బొంబాయిలోని ఒక సంస్కృత కళాశాలలో తొలి భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ను ప్రారంభించి తొమ్మిది తీర్మానాలు ఆమోదించారు, మొదటిది రాయల్ కమిషన్ కోరింది

చిత్రణ: tuput

తెలుగు

కలరా కారణంగా పూనా నుంచి బొంబాయికి మారిన మూడు రోజుల సమావేశంలో డబ్ల్యు. సి. బెనర్జీ అధ్యక్షత వహించారు. ముద్రిత నివేదికలో 72 మంది ప్రతినిధులు నమోదయ్యారు, తీర్మానాలు భారత పరిపాలనపై రాయల్ కమిషన్‌ను, శాసన మండళ్లలో ఎన్నికైన సభ్యులను కోరాయి.

tuput సంపాదకీయ బృందం · 23 అక్టోబర్, 2026 · 7 నిమిషాల పఠనం

1885 డిసెంబర్ 28, సోమవారం మధ్యాహ్నం, బొంబాయిలోని గోకుల్‌దాస్ తేజ్‌పాల్ సంస్కృత కళాశాల పెద్ద హాలులో, కలకత్తా బారిస్టర్ వోమేశ్ చుందర్ బెనర్జీని అధ్యక్ష స్థానానికి ఆహ్వానించాలని అలన్ ఆక్టేవియన్ హ్యూమ్ ప్రతిపాదించారు. ఆ తీర్మానం ఏకగ్రీవంగా ఆమోదం పొందడంతో తొలి భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మొదలైంది. మూడు రోజుల్లో సభ్యులు తొమ్మిది తీర్మానాలు ఆమోదించారు, వాటిలో మొదటిది భారతదేశాన్ని ఎలా పాలిస్తున్నారో విచారించడానికి రాయల్ కమిషన్‌ను కోరింది.

ముద్రిత నివేదిక 27 పట్టణాల నుంచి 72 మంది ప్రతినిధులను నమోదు చేసింది. ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, పండితులు శ్రోతలుగా వచ్చి చర్చల్లో పాల్గొనలేదు కాబట్టి తొలి సమావేశానికి సుమారు 100 మంది హాజరయ్యారని నివేదిక చెబుతుంది.

పూనా కోసం అనుకున్న సమావేశం

1885 మార్చిలో జారీ చేసి నివేదిక మొదట్లో తిరిగి ముద్రించిన ఒక ప్రకటన, డిసెంబర్ 25 నుంచి 31 వరకు పూనాలో ఇండియన్ నేషనల్ యూనియన్ సమావేశం జరుగుతుందని తెలిపింది. బెంగాల్, బొంబాయి, మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీల నుంచి ఇంగ్లిష్ తెలిసిన ప్రముఖ రాజకీయవేత్తలను అది కోరింది. ప్రతినిధులు పార్వతి కొండ దగ్గరి పేష్వా తోటలో బస చేయాల్సి ఉండింది. ప్రజా సంఘమైన పూనా సార్వజనిక సభ ఆ తోటను ఇచ్చి, స్వాగత సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేసింది, భోజన వసతులు పూనా నిధి నుంచి రావాల్సి ఉండింది. ప్రకటన రెండు లక్ష్యాలు చెప్పింది: జాతీయ కారణం కోసం అత్యంత శ్రద్ధగా పనిచేసేవారు ఒకరినొకరు కలుసుకోవడం, రాబోయే సంవత్సరం రాజకీయ కార్యక్రమాన్ని నిర్ణయించడం. ఆ సమావేశాన్ని అది స్వదేశీ పార్లమెంటుకు బీజంగా వర్ణించింది.

ప్రారంభానికి కొన్ని రోజుల ముందు పూనాలో కలరా కేసులు కనిపించడంతో నిర్వాహకులు సమావేశాన్ని బొంబాయికి మార్చారు. బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ అసోసియేషన్ బాధ్యత తీసుకుంది. గోకుల్‌దాస్ తేజ్‌పాల్ ధార్మిక ట్రస్టు నిర్వాహకులు గోవాలియా ట్యాంక్ పైన ఉన్న తమ కళాశాల భవనాలను ఇచ్చి, వాటికి ఫర్నిచర్, దీపాలు ఏర్పాటు చేయించారు. ప్రతినిధులు డిసెంబర్ 27 ఉదయం రావడం మొదలుపెట్టారు, అప్పటికే ఆ సమావేశాన్ని కాంగ్రెస్ అని పిలవాలని నిర్ణయించారని నివేదిక చెబుతుంది. విలియం వెడర్‌బర్న్ రాసిన 1913 నాటి హ్యూమ్ జీవిత చరిత్ర పూనా తేదీలను 25 నుంచి 30 వరకు ఇస్తుంది, ముద్రిత ప్రకటనలో అవి 25 నుంచి 31.

ఆ 72 మంది ఎవరు

రిజిస్టర్ లెక్క ప్రకారం బొంబాయి నుంచి 18 మంది, మద్రాసు నుంచి 8, పూనా నుంచి 8, సూరత్ నుంచి 6 మంది వచ్చారు; కరాచీ, లాహోర్, ఆగ్రా, లక్నో, తంజావూరు, బళ్లారి వంటి దూర ప్రాంతాల నుంచి ఒకరు నుంచి ముగ్గురు చొప్పున వచ్చారు. పలు స్థాయిల న్యాయవాదులు, వర్తకులు, భూస్వాములు, బ్యాంకర్లు, వైద్యులు, పత్రికా సంపాదకులు, కళాశాల ప్రిన్సిపాళ్లు, మత బోధకులు, అనేక కులాల హిందువులతో పాటు క్రైస్తవులు, ముస్లింలు వారిలో ఉన్నారని నివేదిక లెక్కిస్తుంది. నిర్వాహకులు అనుకున్న దానికంటే తక్కువ మంది ముస్లింలు వచ్చారని, దానికి కారణం నివేదిక “దురదృష్టకర ప్రమాదాలు” అని పిలిచేవని అది చెబుతుంది.

కలకత్తా నుంచి మూడు పేర్లే వచ్చాయి. మరణాలు, అనారోగ్యం, ఇతర దురదృష్టాలు దానికి కారణమని బెనర్జీ హాలులో చెప్పారు. 1876లో కలకత్తాలో ఇండియన్ అసోసియేషన్‌ను స్థాపించడంలో సహాయపడిన సురేంద్రనాథ్ బెనర్జియా తన 1925 జ్ఞాపకాల్లో మిగతా సగం కథను చెబుతారు. కలకత్తాలోని మూడు ప్రముఖ సంఘాలు 1885 డిసెంబర్ 25 నుంచి 27 వరకు తమ సొంత జాతీయ సమావేశాన్ని పిలిచాయి, బొంబాయి రావాలని బెనర్జీ ఆయనను ఆహ్వానించారు. ఆ సమావేశాన్ని నిలిపివేయడం చాలా ఆలస్యమైందని బెనర్జియా ఆయనకు చెప్పారు. రెండు సమావేశాలు స్వతంత్రంగా సిద్ధమయ్యాయని, ఒక పక్షం మరో పక్షం గురించి ముందు రోజు మాత్రమే తెలుసుకుందని ఆయన అంటారు. రాజకీయ శాస్త్రవేత్త మార్క్ బెవిర్ ప్రకారం, హ్యూమ్ ఆ సంవత్సరం ముందే ఇండియన్ అసోసియేషన్ సభ్యులను సంప్రదించినట్లు కనిపిస్తుంది, చాలామంది బెనర్జియా నాయకత్వంలోని తమ సొంత సమావేశాన్నే ఇష్టపడ్డారు. 1886లో కలకత్తాలో జరిగిన సభ వారి మద్దతును సాధించిందని బెవిర్ జోడిస్తారు.

అధ్యక్షుడు ఏం చెప్పారు

ఈ సమావేశం వెనుక అధికారిక ఎన్నికలు లేవని, కానీ సంఘాలు, సంస్థలు ప్రతినిధులను ఎన్నుకున్నాయని, ఉమ్మడి భావాలు, ఉమ్మడి అవసరాలు దేశం తరఫున మాట్లాడే హక్కును వారికి ఇస్తాయని బెనర్జీ హాలుకు చెప్పారు. ఆయన నాలుగు లక్ష్యాలను చెప్పారు: భారతదేశమంతటా జాతీయ కారణం కోసం పనిచేసేవారి మధ్య స్నేహం; జాతి, మత, ప్రాంతీయ పక్షపాతాల తొలగింపు, జాతీయ ఐక్యత పెరుగుదల; సామాజిక ప్రశ్నలపై విద్యావంతులైన భారతీయుల అభిప్రాయం నమోదు కావడం; రాబోయే పన్నెండు నెలల రాజకీయ పనికి ఒక ప్రణాళిక.

కాంగ్రెస్‌ను “కుట్రదారుల, రాజద్రోహుల గూడు” అని పిలిచిన విమర్శకులకు కూడా ఆయన సమాధానం ఇచ్చారు. అక్కడ ఉన్న ప్రతి ఒక్కరూ భారతదేశంలో ఎవరైనా ఉన్నంత విధేయులైన బ్రిటిష్ పాలన శ్రేయోభిలాషులేనని ఆయన అన్నారు. భారతదేశానికి శాంతిభద్రతలు, రైల్వేలు, పాశ్చాత్య విద్యను ఇచ్చిన ఘనత ఆయన బ్రిటన్‌కు ఇచ్చారు, ప్రతినిధులందరూ కోరేది “ప్రభుత్వ పునాది విస్తరించడం” మాత్రమేనని, తద్వారా భారతీయులకు అందులో సరైన వాటా ఉంటుందని చెప్పారు.

హ్యూమ్, థియోసాఫిస్టులు, డఫ్రిన్ ప్రశ్న

హ్యూమ్ (1829 నుంచి 1912 వరకు) 1849లో బెంగాల్‌లో భారత సివిల్ సర్వీసులో చేరి, 1870 నుంచి 1879 వరకు రెవెన్యూ, వ్యవసాయ శాఖ కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. ప్రభుత్వంలో భారతీయుల భాగస్వామ్యానికి ఆయన మద్దతును వైస్రాయ్ లార్డ్ బుల్వర్-లిట్టన్ ఇష్టపడక ఆ పదవి నుంచి తొలగించారని బ్రిటానికా చెబుతుంది. 1882లో పదవీ విరమణ చేసిన తర్వాత, 1883లో ఆయన కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయ విద్యావంతులకు ఒక బహిరంగ లేఖ రాసి, “మీ కోసం, మీ దేశం కోసం ఎక్కువ స్వేచ్ఛను సాధించడానికి దృఢమైన పోరాటం చేయండి” అని కోరారు. ఆ లేఖ యాభై మంది స్థాపకుల సంఘాన్ని ప్రతిపాదించిందని, ఇండియన్ నేషనల్ యూనియన్ దాని నుంచే వచ్చిందని ఆయన మిత్రుడు, జీవిత చరిత్రకారుడు వెడర్‌బర్న్ చెబుతారు. కాంగ్రెస్ తొలి 22 ఏళ్లు హ్యూమ్ దాని ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఉన్నారని బ్రిటానికా జోడిస్తుంది.

బెవిర్ వ్యాసం హ్యూమ్‌ను ఒక థియోసాఫికల్ వర్గంలో ఉంచుతుంది. హ్యూమ్ థియోసాఫికల్ సొసైటీ సిమ్లా శాఖకు చెందినవారు, బెవిర్ వివరణలో, సొసైటీ స్థాపకురాలు హెలెనా బ్లావాట్స్కీ ద్వారా సొసైటీ గూఢ గురువులైన “మహాత్ములతో” ఉత్తరాలు మార్చుకున్నారని భావిస్తారు. 1883లో ఆమెతో ఆయన విడిపోయి తన పదవికి రాజీనామా చేశారు, కానీ ఆ గురువుల మీద నమ్మకం నిలుపుకున్నారు. సొసైటీకి మద్దతు ఇచ్చిన భారతీయుల్లో నరేంద్రనాథ్ సేన్, కె. టి. తెలంగ్, సుబ్రమణ్య అయ్యర్, బి. ఎం. మలబారీలను బెవిర్ పేర్కొంటారు, సేన్, తెలంగ్ ఇద్దరూ బొంబాయి హాలులో కూర్చున్నారు. సొసైటీ 1884 మద్రాసు సమావేశంలో రాజకీయాలను చర్చించాలని రఘునాథ రావు వాదించారని ఆయన రాస్తారు. ఆ వాదనలో రావు ఓడిపోయినా, తన ఇంట్లో సానుభూతిపరులను సమీకరించారు, వారు మద్రాసు మహాజన సభను ఏర్పాటు చేశారు. 1885 ప్రారంభంలో సేన్ చేసిన అఖిల భారత సంఘ ప్రతిపాదనకు స్ఫూర్తి మద్రాసు నుంచి “వచ్చి ఉండవచ్చు” అని బెవిర్ అంటారు. థియోసఫీ పాశ్చాత్య విద్య పొందిన హిందువులకు తమ రాజకీయ లక్ష్యాల గురించి మాట్లాడే మార్గాన్ని ఇచ్చిందని, అఖిల భారత చట్రంలో వారిని ఉదారవాద బ్రిటిష్ వారితో కలిపిందని ఆయన ముగింపు.

సేఫ్టీ వాల్వ్ సిద్ధాంతం అదే కాలం నుంచి వచ్చింది. తీవ్ర జాతీయవాద నాయకుడు లాలా లజపతి రాయ్, కాంగ్రెస్‌ను సేఫ్టీ వాల్వ్‌గా, అంటే విప్లవ భావనను బయటకు తీసి మృదువైన సంస్కరణల ద్వారా బ్రిటిష్ పాలనకు ఆమోదం సాధించే మార్గంగా, హ్యూమ్ సృష్టించడంలో సహాయపడ్డారని నమ్మినట్లు బ్రిటానికా నమోదు చేస్తుంది. బిపన్ చంద్ర, ఆయన సహ రచయితలు దీన్ని చారిత్రక ఆధారం తక్కువగా ఉన్న ఒక కల్పన అంటారు. తర్వాతి రచయితలు రహస్య పోలీసు ఫైళ్లు అనుకున్న హ్యూమ్ “ఏడు సంపుటాల” నివేదికలను ఆయన నమ్మిన గురువులే ఆయనకు చూపించారని, 1885 మే చివరికి వైస్రాయ్ లార్డ్ డఫ్రిన్ హ్యూమ్ పట్ల చల్లబడి, తర్వాత కాంగ్రెస్‌పై దాడి చేశారని వారు రాస్తారు. దానికి భిన్నంగా, హ్యూమ్ డఫ్రిన్‌తో సంప్రదించారని, రాజకీయ సంఘటనతో మొదలుపెట్టమని డఫ్రిన్ సలహా ఇచ్చారని హ్యూమ్ మిత్రుడు, జీవిత చరిత్రకారుడు వెడర్‌బర్న్ చెబుతారు. కాంగ్రెస్ నిజానికి డఫ్రిన్ పని అని బెనర్జీ 1898లో అన్నారని చంద్ర, ఆయన సహ రచయితలు ఉటంకిస్తారు, ఆయన జ్ఞాపకశక్తి లేదా ఆయన జాగ్రత్త దానికి కారణమని సూచిస్తారు. పదవీ విరమణ చేసిన అధికారిగా హ్యూమ్‌కు ఉన్న స్థానం స్థాపకులకు రక్షణ ఇచ్చిందన్నది వారి సొంత అభిప్రాయం. 1913లో గోపాల కృష్ణ గోఖలే అన్నమాటను వారు ఉటంకిస్తారు: “ఏ భారతీయుడూ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ను ప్రారంభించి ఉండేవాడు కాదు.”

తొమ్మిది తీర్మానాలు

నివేదిక మొదట్లోని సారాంశం తొమ్మిది తీర్మానాలను, వాటిని ప్రవేశపెట్టినవారితో కలిపి జాబితా చేస్తుంది.

భారత పరిపాలనపై రాయల్ కమిషన్, అందులో భారతీయులకు తగినంత ప్రాతినిధ్యం, సాక్ష్యాలు భారతదేశంలో, ఇంగ్లండ్‌లో తీసుకోవడం. మద్రాసుకు చెందిన జి. సుబ్రమణ్య అయ్యర్ దాన్ని ప్రవేశపెట్టారు, పి. ఎం. మెహతా బలపరిచారు, నొరేంద్రనాథ్ సేన్ మద్దతిచ్చారు.
అప్పటి రూపంలో ఉన్న భారత రాజ్య కార్యదర్శి మండలి రద్దు. అది భారత వ్యవహారాలు నడిపే మంత్రికి అనుబంధంగా ఉన్న లండన్ సంస్థ, తీర్మానం దాన్ని “అన్ని ఇతర సంస్కరణలకు అవసరమైన ప్రాథమిక చర్య” అంటుంది. పూనాకు చెందిన ఎస్. హెచ్. చిప్లోంకర్ దాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.
సుప్రీం (వైస్రాయ్) శాసన మండలి, ప్రాంతీయ శాసన మండళ్ల సంస్కరణ, విస్తరణ, వాటిలో ఎన్నికైన సభ్యులకు గణనీయమైన వాటా, వాయవ్య ప్రావిన్సులు, ఔధ్, పంజాబ్‌లకు కొత్త మండళ్లు, కార్యనిర్వాహక వర్గాన్ని ప్రశ్నించే హక్కు, నిరసనలు వినడానికి హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ కమిటీ. కె. టి. తెలంగ్ దాన్ని ప్రవేశపెట్టారు, ఎస్. సుబ్రమణ్య అయ్యర్ బలపరిచారు, దాదాభాయ్ నౌరోజీ మద్దతిచ్చారు.
సివిల్ సర్వీస్ పరీక్షలు ఇంగ్లండ్‌లో, భారతదేశంలో ఒకే సమయంలో నిర్వహించడం, ఒకే మెరిట్ జాబితా, ఎంపికైన భారతీయ అభ్యర్థులను తదుపరి చదువుకు ఇంగ్లండ్‌కు పంపడం, ఇతర తొలి నియామకాలను భారతదేశంలో పోటీ పరీక్ష ద్వారా భర్తీ చేయడం, అభ్యర్థుల గరిష్ఠ వయసును కనీసం 23కు పెంచడం. నౌరోజీ దాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.
సైనిక వ్యయం పెంచే ప్రతిపాదన అనవసరమని, అతిగా ఉందని ప్రకటన. మద్రాసుకు చెందిన పి. రంగయ్య నాయుడు దాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.
సైనిక వ్యయానికి ఎక్కువ డబ్బు అవసరమైతే, అది కస్టమ్స్ సుంకాల పునరుద్ధరణ, లైసెన్స్ పన్ను విస్తరణ ద్వారా రావాలని, భారత రుణానికి బ్రిటన్ హామీ ఇవ్వాలని. బొంబాయికి చెందిన జె. యు. యాజ్ఞిక్ దాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.
ఎగువ బర్మా విలీనంపై అభ్యంతరం, అది జరిగితే సిలోన్ లాగే బర్మాను భారత వైస్రాయల్టీ నుంచి వేరుచేసి క్రౌన్ కాలనీగా చేయాలన్న డిమాండ్. మెహతా దాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.
తీర్మానాలను చర్యల కోసం ప్రతి ప్రావిన్సు రాజకీయ సంఘాలకు పంపాలన్న అభ్యర్థన. అంబాలాకు చెందిన మురళీధర్ దాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.
కలకత్తాలో మళ్లీ సమావేశం కావాలన్న నిర్ణయం. హ్యూమ్ దాన్ని ప్రవేశపెట్టారు, ఖరారైన తేదీ 1886 డిసెంబర్ 28, మంగళవారం.

1, 2, 3, 7, 8, 9 తీర్మానాలు ఏకగ్రీవంగా ఆమోదం పొందాయని నివేదిక నమోదు చేస్తుంది. 6వ తీర్మానంపై సభ నుంచి వచ్చిన ఒక సవరణ ఓటింగ్‌లో వీగిపోయింది. మొదటి తీర్మానం సభలోనే మారింది: విచారణ కమిషన్ ఎలా ఏర్పడాలో, సాక్ష్యాలను ఎక్కడ తీసుకోవాలో అది చెప్పలేదని కరాచీకి చెందిన దయారాం జెఠ్మల్ దాన్ని కుంటిదన్నారు, ఆమోదం పొందిన పాఠం రాయల్ కమిషన్‌ను, రెండు దేశాల్లో విచారణలను పేర్కొంటుంది. అవే పరీక్షలపై 1893లో హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్‌లో నౌరోజీ ప్రవేశపెట్టిన తీర్మానం మా నౌరోజీ వ్యాసంలో ఉంది.

మూడో రోజు అధ్యక్షుడికి కృతజ్ఞతా తీర్మానంతో, హ్యూమ్‌కు మూడు జయజయధ్వానాలతో కాంగ్రెస్ ముగిసింది. ఆయన క్వీన్-ఎంప్రెస్‌కు “మూడు సార్లు మూడు” జయజయధ్వానాలు, ఆ తర్వాత ఇంకా ఎక్కువ ఇవ్వాలని పిలుపునిచ్చారని, వాటిని మళ్లీ మళ్లీ ఇచ్చారని నివేదిక చెబుతుంది. 1886లో దాదాపు ప్రతి పట్టణంలోని 100కు పైగా రాజకీయ సంఘాలు, ప్రజా సమావేశాలు ఆ తీర్మానాలను చేపట్టాయని నివేదిక సారాంశంలోని ఒక గమనిక జోడిస్తుంది, అయితే భారత మండలి రద్దుపై కొన్ని చోట్ల భిన్నాభిప్రాయం వచ్చిందని దాని అనుబంధం A చెబుతుంది.

మితవాదులు, సూరత్ దారి

తొలి హాలులోని ముగ్గురు, పిటిషన్లు, ప్రసంగాలు, రాజ్యాంగబద్ధమైన ఒత్తిడిపై ఆధారపడిన తొలి మితవాద నాయకులుగా అందరికీ తెలిసినవారయ్యారు. మూడో తీర్మానాన్ని బలపరిచి నాలుగో దాన్ని ప్రవేశపెట్టిన నౌరోజీ 1886లో కలకత్తాలో అధ్యక్షత వహించారు. 1884 నుంచి 1885 వరకు బొంబాయి మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ అధ్యక్షుడిగా ఉండి, బ్రిటానికా ప్రకారం ఆ సంవత్సరం బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ అసోసియేషన్‌ను సహ-స్థాపించిన మెహతా 1890లో అధ్యక్షత వహించారు. బెనర్జియా తొలి సభను కోల్పోయి, తర్వాత 1895లో పూనాలో, 1902లో అహ్మదాబాద్‌లో అధ్యక్షత వహించారు. కాంగ్రెస్ సొంత సెషన్ల సారాంశం 1886 కలకత్తాకు 406 మంది ప్రతినిధులను, 1905 బెనారస్‌కు 756 మందిని ఇస్తుంది; కర్జన్ బెంగాల్ విభజనపై ఆందోళన సమయంలో ఆ బెనారస్ సభలో గోఖలే అధ్యక్ష స్థానం తీసుకున్నారు.

మితవాదులు, బాల గంగాధర్ తిలక్ చుట్టూ ఉన్న యువ వర్గం 1907 డిసెంబర్‌లో సూరత్‌లో చీలిపోయారు. నాగపూర్ స్వాగత సంఘం తిలక్‌ను అధ్యక్షుడిగా కోరిందని, మితవాదులు నిరాకరించారని, వేదికను సూరత్‌కు మార్చారని కాంగ్రెస్ సారాంశం చెబుతుంది. గత అధ్యక్షుడిగా తాను రాస్ బిహారీ ఘోష్‌ను అధ్యక్ష స్థానానికి ప్రతిపాదించడానికి లేచానని, తిలక్‌ను కోరుకునే బలమైన వర్గం ఉందని, పోలీసులు పందిరిని ఖాళీ చేయించే ముందు కుర్చీలు, చెప్పులు విసిరారని బెనర్జియా రాస్తారు. ఫలితాన్ని కాంగ్రెస్ సొంత సారాంశం ఒక వాక్యంలో నమోదు చేస్తుంది: “కాంగ్రెస్ కొన్నేళ్లపాటు మితవాద సంస్థగా మారింది.”

Copied!

మూలాలు మరియు మరింత చదవడానికి

ఈ వ్యాసం AI సాధనాల సహాయంతో పరిశోధించి రాయబడింది మరియు కచ్చితత్వం కోసం సవరించబడింది. ఇది సాధారణ సమాచారం మరియు చర్చ కోసం మాత్రమే, వృత్తిపరమైన సలహా కాదు. మా సంపాదకీయ ప్రమాణాలు మరియు నిరాకరణ చూడండి. తప్పు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి.

#indian national congress #bombay session 1885 #w c bonnerjee #a o hume #pherozeshah mehta #surendranath banerjea #moderates #surat split 1907